BÀI MẪU D. Đặt câu với trong khi.

+ “Trong khi gặp khó khăn, họ vẫn không sờn lòng”.

Lỗi có thể có: “Trong khi gặp khó khăn nhưng họ vẫn không sờn lòng”.

Diễn đạt cách khác:

- Họ gặp khó khăn nhưng vẫn không sờn lòng.

- Họ vẫn không sờn lòng dù gặp nhiều khó khăn.

- Gặp khó khăn, họ vẫn không sờn lòng.

- Khó khăn vẫn không làm họ sờn lòng.

+ “Trong khi cả lớp chăm chú nghe thầy giáo giảng bài, nó lơ đãng nhìn ra cửa sổ”.

Lỗi có thể có: “Trong khi cả lớp chăm chú nghe thầy giáo giảng bài nhưng nó lơ đãng nhìn ra cửa sổ”.

Diễn đạt cách khác:

- Nó lơ đãng nhìn ra cửa sổ trong khi cả lớp chăm chú nghe thầy giáo giảng bài.

- Cả lớp chăm chú nghe thầy giáo giảng bài, còn nó thì lơ đãng nhìn ra cửa sổ.

BÀI MẪU Đ. Đặt câu với để.

+ “Để đáp lại công lao dạy dỗ của thầy cô, các em học sinh tự hứa sẽ đạt kết quả tốt trong kỳ thi sắp tới”.

Lỗi có thể có: “Để đáp lại công lao dạy dỗ của thầy cô do đó các em học sinh tự hứa sẽ đạt kết quả tốt trong kỳ thi sắp tới”.

Diễn đạt cách khác:

- Các em học sinh tự hứa sẽ đạt kết quả tốt trong kỳ thi sắp tới để đáp lại công lao dạy dỗ của thầy cô.

+ “Để các em học sinh có được những ngày hè bổ ích, các phường, quận đã tổ chức nhiều địa điểm sinh hoạt hè với những chương trình sinh hoạt thật phong phú”.

Lỗi có thể có: “Để các em học sinh có được những ngày hè bổ ích nên các phường, quận đã tổ chức nhiều địa điểm sinh hoạt hè với những chương trình thật phong phú”.

Diễn đạt cách khác:

- Các phường, quận đã tổ chức nhiều điểm sinh hoạt hè với những chương trình thật phong phú, nhờ vậy, các em học sinh có được những ngày hè bổ ích.

- Các em học sinh có được những ngày hè bổ ích tại nhiều địa điểm sinh hoạt hè, do các phường, quận tổ chức, với những chương trình sinh hoạt thật phong phú.

2. Những lỗi kiểu “Qua kinh nghiệm cho ta thấy rằng”

A. Phân tích lỗi: Trong kiểu lỗi này người viết xử lý trạng ngữ như một danh ngữ làm chủ ngữ. Mặt khác, họ không biết phân biệt loại động từ đòi hỏi một chủ ngữ đi trước (động từ ngoại động như nói lên, đưa đến, cho thấy, cho phép, tạo nên, quét sạch, tỏ ra, chứng minh, v.v., hay động từ gây khiến như gây nên, khiến cho, làm cho, đòi hỏi, buộc, v.v.) với loại động từ có thể dùng không có chủ ngữ như có, có thể, thấy có, cần, nên phải, và với loại động từ có thể có chủ ngữ đặt phía sau như hiện ra, chạy tới, nhô lên, rơi xuống, mọc lên, tỏa ra, thổi về, tràn tới, hình thành (động từ “xuất hiện”) hay loại động từ có thể vừa chỉ hành động vừa chỉ tư thế của đồ vật như đặt, treo, bày, mَc, dựng, trồng, trải, cắm, đính, thêu, vẽ [2] v.v., cho nên viết thành những câu thiếu chủ ngữ.

B. SỬA LỖI: Kiểu lỗi này có thể sửa bằng cách bỏ giới từ mở đầu câu, để biến trạng ngữ thành một chủ ngữ, như câu:

“Qua kinh nghiệm cho ta thấy rằng”

có thể sửa lại là: “Kinh nghiệm cho ta thấy rằng”, hoặc bằng cách dùng một động từ vô nhân xưng ở phần chính như:

- “Qua kinh nghiệm có thể thấy rằng”.

hoặc thêm một chủ ngữ cho phần chính như:

- “Qua kinh nghiệm, ta thấy rằng”.

C. NHỮNG TRƯỜNG HỢP TƯƠNG TỰ:

- Với nghệ thuật so sánh của tác giả đã làm nổi bật lên sự hy sinh to lớn của những bà mẹ Việt Nam trong công cuộc chiến đấu giữ nước.

- Trước muôn vàn thử thách, trước sự cám dỗ của địch đòi hỏi người chiến sĩ cách mạng phải có tinh thần quyết chiến, ý chí sắt đá và tấm lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội thật mãnh liệt.

- Với những sai sót còn tồn tại của năm qua yêu cầu phải được khắc phục trong thời gian sắp tới.

- Qua lời dạy trên đã khẳng định cho thanh niên, những rường cột của nước nhà, trách nhiệm đối với đất nước.

- Với hình ảnh sinh động ấy đã nói lên tính ưu việt của chế độ ta.

- Bằng bốn câu thơ tuyệt tác của Nguyễn Du đã thể hiện rõ nét tâm trạng của Kiều.

- Với một chiến sĩ trẻ như vậy mà trận đầu đã hy sinh thì thật đau xót.

- Bằng hình tượng Từ Hải đã nói lên phong trào nông dân khởi nghĩa.

- Với một sức mạnh của phong trào tự phát của bà con trong xã khiến cho quân thù phải khiếp sợ và nhượng bộ.

D. Bài tập

1. Phân tích và sửa lỗi trong các câu trên (ở phần C).

2. Tập đặt câu.

BÀI MẪU A. Đặt câu có trạng ngữ với phần sau dùng những động từ không cần có chủ ngữ đi trước.

- Trong vườn nhà ông Bá trồng nhiều cây ăn trái.

- Giữa khu rừng hoang vắng mọc lên một ngôi nhà tuyệt đẹp không biết của ai và được xây cất từ bao giờ.

- Qua kỳ thi vừa được tổ chức đã phát hiện được một số người có thực tài.

- Về vấn đề mà anh nêu lên có thể có nhiều phương cách giải quyết khác nhau tùy theo hoàn cảnh của từng người.

- Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội phải có tri thức khoa học.

- Để có năng suất cao cần phải lao động có kỷ luật và kỹ thuật.

- Trong thời gian khổ phải kiên trì mới thành công được.

- Vì thời tiết thay đổi đột ngột cần phải mặc ấm để tránh bị nhiễm lạnh.

BÀI MẪU B. Đặt câu có danh ngữ làm chủ ngữ cho những động từ như: đòi hỏi, khiến, cho thấy, buộc, chứng tỏ, chứng minh, nói lên, bộc lộ.

- Tình hình kinh tế của nước ta hiện nay đòi hỏi một phương pháp thích hợp với nó: Phương pháp thực hiện xã hội chủ nghĩa.

- Sự gian khổ đã khiến nó chùn bước.

- Truyền thống đấu tranh hào hùng, tinh thần bất khuất của dân tộc Việt Nam khiến cho cả thế giới phải khâm phục.

- Thời gian đã cho chúng ta thấy đâu là chính nghĩa và đâu là phi nghĩa.

- Thơ văn Trần Tế Xương cho ta thấy bộ mặt xã hội Việt Nam thời Pháp đô hộ, một xã hội mà đồng tiền có một sức mạnh vạn năng.

- Hỏa lực vô cùng ác liệt của ta buộc quân địch phải tháo chạy.

- Hoàn cảnh nguy nan của gia đình buộc Kiều bán mình chuộc tội cho cha.

- Kết quả cuộc thi vừa qua chứng tỏ nó đã học tập, lao động siêng năng, cần mẫn.

- Chiến thắng của nhân dân Việt Nam trước bọn đế quốc Mỹ đã chứng minh rằng cách mạng giải phóng dân tộc nhất định thành công và chủ nghĩa đế quốc nhất định thất bại.

- Những thất bại trong sản xuất nói lên sự thiếu sót và kém khả năng của ta trong việc hoạch định kế hoạch.

- Tác phẩm “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố đã nói lên được sự cùng cực của người dân Việt Nam, nhất là nhân dân lao động, dưới chế độ phong kiến.

- Tình thế mới bộc lộ cho ta nhiều khả năng để giải quyết vấn đề.

3. Trong những câu sau đây, câu nào đúng, câu nào sai?

Đánh dấu các câu sai, phân tích và sửa lỗi các câu ấy.

(1) Giữa các tác phẩm ấy đã bộc lộ một số tác phẩm tiêu cực.

(2) Trong quá trình thử thách đã hình thành những người tiêu biểu.

(3) Từ phía vườn vẳng lại những tiếng đàn thảnh thót.

(4) Từ quần chúng đã đào tạo được những nghệ sĩ có tài.

(5) Trên cái nền tối tăm ấy đã vẽ lên một cảnh sinh hoạt tươi mát.

(6) Ngoài vườn trồng hai cây mít.

(7) Sau nhà trồng lên một bụi tre.

(8) Bên kia sông thấy có một túp lều.

(9) Sau túp lều nhìn thấy một cây cau.

(10) Qua cảnh bọn sai nha đến bắt Vương ông cho thấy tình trạng bất minh của luật pháp phong kiến.

(11) Trong khung cảnh ấy đã lộ rõ sự bất lực của chính quyền ngụy.

(12) Vừa rồi đã chứng minh rằng tôi nói đúng.

(13) Bây giờ thì đã lộ rõ tất cả sự thật.

(14) Trong những hoạt động ấy đã đem lại hạnh phúc cho gia đình Tâm.

(15) Trên mảnh đất khai hoang đã nẩy mầm hạnh phúc của Hải và Thìn.

(16) Qua lao động đã tập trung được một số vốn cho cơ quan.

(17) Giữa nhà treo lơ lửng một chùm đèn thủy tinh.

(18) Trên tường treo lên một bức tranh.

(19) Không hiểu từ đâu hiện ra một đôi hoa tai lấp lánh.

(20) Chẳng rõ từ đâu rút ra một thanh gươm sáng loáng.

(21) Ngoài cổng thấp thoáng bóng dáng một cô con gái mặc áo dài.

(22) Trong năm qua đã xây dựng nhiều tác phẩm có giá trị.

(23) Qua quá trình sản xuất đã phát hiện một số nhược điểm của máy.

(24) Trong cách lập luận chưa chứng minh được điều gì rõ ràng.

Những câu sau đây là những câu sai: 1, 4, 5, 7, 9, 10, 12, 14, 18, 20, 22, 24.

[2] Cần chú ý là những động từ này khi dùng không có chủ ngữ chỉ người hành động thì thường không thể kèm theo những từ bao gồm ý nghĩa “thể” của hành động như đã, liều, bèn, ngay, lên, xuống, ra v.v...

3. Những lỗi kiểu “Là đoàn viên nên ta phải cố gắng”

A. Phân tích lỗi: Đây là kiểu câu có trạng ngữ gồm một động ngữ không có chủ ngữ, chủ ngữ được hiểu ngầm cũng chính là chủ ngữ của phần sau của câu: Nhưng học sinh dễ lầm tưởng đấy là một mệnh đề bình đẳng với phần sau. Do đó các em dùng liên từ đẳng kết (và, mà, nhưng, nên, cho nên) giữa trạng ngữ và phần sau của câu. Ví dụ: “Là đoàn viên nên ta phải cố gắng”. Những động ngữ hay được dùng làm trạng ngữ theo kiểu này thường là những động ngữ có trung tâm là được, bị, được biết, được phép, muốn, để, bất chấp, mặc cho, hưởng ứng, lấy cớ, nghe nói..

B. Sửa lỗi: Kiểu lỗi này có 3 cách sửa. Chẳng hạn như câu: “Là đoàn viên nên ta phải cố gắng” hay “Là đoàn viên nhưng anh ta chưa cố gắng đúng mức” sẽ được viết lại cho đúng theo ba cách sau đây:

1. Biến trạng ngữ thành một mệnh đề (có chủ ngữ).

“Ta là đoàn viên nên phải cố gắng”.

“Anh ta là đoàn viên nhưng lại chưa cố gắng”.

2. Bỏ liên từ giữa trạng ngữ và phần sau của câu:

“Là đoàn viên, ta phải cố gắng”.

“Là đoàn viên, anh ta chưa cố gắng đúng mức”.

3. Thêm liên từ cho phần đầu:

“Vì là đoàn viên nên ta phải cố gắng”.

“Tuy là đoàn viên, (nhưng) anh ta chưa cố gắng đúng mức”.

C. Những trường hợp tương tự:

- Có uy quyền trong tay nên hắn tha hồ hống hách.

- Đau lòng trước cảnh đất nước bị đè nặng dưới ách ngoại bang nên Bác đã ra đi tìm đường cứu nước.

- Bị quân Tưởng Giới Thạch bắt giải đi và lại phải đi bộ, chân tay bị còng nhưng Bác vẫn lạc quan, không nao núng tinh thần.

- Tự hào về truyền thống bất khuất của cha ông nên nhân dân ta không khuất phục trước bất kỳ quân ngoại bang xâm lược nào cả.

- Khóc quá nhiều nên mắt cô ta sưng đỏ.

- Được tin tôi bị bắt nên tên chúa ngục tức tốc đưa xe đến đồn M’drac đem tôi đi giam ở Buôn Ma Thuột.

- Thấy tôi tỏ vẻ ngạc nhiên nên anh ta phải giải thích thêm cho tôi rõ đầu đuôi câu chuyện.

- Hưởng ứng phong trào “thi đua lao động sản xuất” nên các công nhân xí nghiệp dệt Việt Thắng đã tăng thêm giờ làm việc, đồng thời cải tiến phương pháp lao động.

- Được mọi người hết lòng yêu mến nhưng anh ta đã không xứng đáng với tấm chân tình đó.

- Hưởng ứng luật NVQS nên lớp trẻ đã hăng hái lên đường tòng quân thực hiện nhiệm vụ thiêng liêng của người công dân.

- Là thanh niên nhưng anh Ba có cái vẻ mỏi mệt của một ông già.

- Hưởng ứng phong trào “em là chiến sĩ Điện Biên” nên trong khắp các trường học đã lần lượt tổ chức nhiều đợt thi đua học tập và lao động.

- Có núi đồi bát ngát, lăng tẩm u tịch nên xứ Huế là nơi lý‎ tưởng để tổ chức cho học sinh những cuộc cắm trại đầy thú vị.[3]