Sáng Suốt, Dịu Dàng Và Cởi Mở

Trong
việc thực tập Thiền định và trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta có ba đức
tính mà chúng ta cần phải nuôi dưỡng, khai thác và phát huỵ Chúng ta đã thực sự
có những đức tính này rồi nhưng chúng nên được làm cho chín muồi. Đó là: Sự
sáng suốt, sự dịu dàng và tính cởi mở.

Khi
thuyết pháp, đức Phật không dạy chúng ta là những người xấu xa hay chúng ta đã
phạm phải một vài lỗi lầm nào đó – dù bẩm sinh hay không – đã làm cho chúng ta trở nên ngu ngốc, không
sáng suất, nóng nảy hơn là dịu dàng, bảo thủ hơn là cởi mở. Ngài chỉ dạy rằng
có một sự hiểu lầm ngờ nghệch ở nơi mỗi chúng ta. Chúng ta đều có chung những gì có thể thay đổi,
có thể nhận biết như thử chúng ta đang ở trong một căn phòng tối và ai đó chỉ
ngọn đèn cho chúng ta.
Chúng ta không có lỗi lầm gì khi chúng ta ở trong phòng tối. Đó chỉ là một tình
huống si mê, ngờ nghệch, nhưng thật may là đã có người chỉ ngọn đèn cho chúng ta.
Nó đã thật sự thắp sáng cuộc đời chúng ta. Chúng ta đã có thể đọc sách, nhìn
ngắm mọi người, nhận biết màu sắc của những bức tranh trên tường, xem những con
vật bé nhỏ ra vào căn phòng...

Tương
tự như vậy, nếu nhận thấy được những hạn chế của chúng ta một cách sáng suốt,
dịu dàng và hòa nhã, nhận thức một cách đầy đủ, rồi biết cởi mở, cởi mở hơn
nữa, chúng ta sẽ thấy rằng thế giới bao la hơn nhiều, tươi sáng và đẹp đẽ hơn
những gì chúng ta nhận thấy trước đây. Nói cách khác, chiếc chìa khóa để nhận
thức hoàn hảo và ít thiển cận hơn chính là khả năng nhìn nhận một cách rõ ràng
chúng ta là ai và chúng ta đang làm gì.

Cái
lỗi lầm ngờ nghệch làm cho chúng ta bị kẹt trong cách sống thiển cận, u mê và
xuống dốc là chúng ta không bao giờ tự khuyến khích để nhận biết mọi sự với
tinh thần hòa nhã. Thay vào đó, lại có một sự hiểu lầm căn bản rằng chúng ta
cần phải cố gắng hết mình để trở thành một con người tốt hơn con người sẵn có
của mỗi chúng ta, rằng chúng ta phải cải thiện chính mình, rằng nếu chúng ta
biết cách trốn khỏi những khổ đau, chúng ta sẽ trở nên hạnh phúc. Đó là sự hiểu
lầm ngờ nghệch mà tất cả chúng ta đều có, nó đã làm cho chúng ta không hạnh
phúc.

Thiền
tập là nhận thức rõ về thân thể chúng ta đang có, về tâm trí chúng ta đang là,
về những tình huống chúng ta đang gặp phải, về công việc chúng ta đang làm và
về mọi người xung quanh ta.
Tức là chúng ta phải nhận thức chúng ta phải sống như thế nào đối với các sự
vật hiện tượng trong thế giới này. Chúng ta phải nhận thức được tư tưởng và
tình cảm hiện có của chúng ta, ngay chính ở giây phút này, tại căn phòng này,
trên chiếc ghế này. Thiền tập không phải là cố gắng xua tan đi tất cả, không
phải là cố gắng trở nên một con người khác hơn con người hiện hữu của chúng ta,
mà phải nhận thức được tất cả một cách sáng suốt, rõ ràng và hòa nhã. Qua khóa
Thiền tập này, chúng ta sẽ khơi mở được tính hòa nhã, sự sáng suốt bẩm sinh và
khả năng cởi bỏ những tâm niệm hẹp hòi, phải cởi mở cả đối với những tư tưởng
và tình cảm của chính mình, cởi mở đối với tất cả những ai mà chúng ta gặp trên
thế gian này, phải làm sao cho đầu óc và con tim của chúng ta được rộng mở.

Đây
không phải là một kế hoạch cải thiện, nó không phải là một dự tính mà trong đó
chúng ta cố gắng để trở nên tốt hơn con người đang là của chúng ta. Nếu bạn có tính nóng nảy
và bạn cảm thấv rằng nó làm hại bạn và những người khác, bạn có thể nghĩ rằng
bạn ngồi một tuần hay một tháng bạn sẽ loại bỏ được tính nóng nảy của bạn – bạn
sẽ trở thành một con người hiền lành mà bạn luôn muốn trở thành. Một lời mắng
nhiếc sẽ không bao giờ được thốt ra từ đôi môi xinh tươi như hoa huệ trắng của
bạn. Vấn đề là sự mong mỏi đổi thay sẽ trở thành một hình thức nóng giận trong
bạn và trở thành một chướng ngại cho chính sự thực tập của bạn. Một vấn đề khác
là sự âu sầu của chúng ta, dù muốn hay không, cũng ảnh hưởng sức khỏe của chúng
ta. Các chứng loạn thần kinh và sự khôn ngoan của chúng ta cũng được tạo ra bởi
cùng một thứ chất liệu. Nếu bạn ném đi các chứng loạn thần kinh thì bạn cũng
ném đi trí khôn của bạn. Một người trong khi giận dữ họ tiêu hao rất nhiều năng
lượng, năng lượng đó là những gì làm cho anh ta trở nên quá bực bội trong mình
nhưng đó cũng là thứ năng lượng cần thiết cho sự sống. Đó là lý do mà chúng ta
phải yêu thương con người đó.
Ý tưởng ở đây không phải là bạn phải nỗ lực vứt bỏ cơn giận dữ của bạn
mà bạn phải làm quen hay trở thành bạn của nó, quan sát nó một cách rõ ràng với
sự sáng suốt và lòng chân thành và cũng quan sát nó với sự hòa nhã, dịu dàng.
Điều đó không có nghĩa là tự phê phán bạn là một con người xấu, cũng không có
nghĩa là nên bênh vực chính bạn bằng cách nói rằng: “Như vậy là tôi đúng, tôi
làm vậy là tốt. Những người kia thật là khủng khiếp và tôi thật sự đúng khi
luôn nổi giận với họ”. Sự hòa dịu ở đây không phải là bạn phải đè nén cơn giận
dữ cũng không phái là để cho nó bộc lộ ra ngoài. Nó là một cái gì đó dịu dàng
hơn và cởi mở hơn. Sự hòa dịu này liên quan đến việc làm thế nào để bạn nhận
thức được những cảm giác của sự giận dữ, và có ý niệm về bản thân bạn là ai và
bạn đang làm gì để cởi bỏ cơn giận đi. Bạn cũng có thể cởi bỏ dần những điều
nhỏ nhặt đáng tiếc thường đi đôi với cơn giận và bắt đầu nhận thức rõ ràng
phương pháp mà bạn sử dụng để xử lý mọi việc. Như vậy, cho dù đó là một cơn
giận, một sự khao khát, một nỗi tị hiềm, một nỗi sợ hãi hay một nỗi chán chường
– bất cứ nó là gì – điều quan trọng là bạn không nên cố gắng vứt bỏ nó đi, mà
phải trở nên thân thiện với nó. Điều đó có nghĩa là hãy nhận biết nó một cách
đầy đủ, với một sự mềm mỏng và làm thế nào để một khi bạn đã hiểu được nó một
cách đầy đủ thì hãy buông bỏ nó đi.

Kĩ
thuật Thiền tập thật ra là sự trau dồi tính chính xác, hòa dịu và khả năng cởi
mở – chúng là những tính chất vốn đã hiện hữu trong mỗi chúng ta. Chúng không phải là
những gì chúng ta cần phải đạt được mà là những gi chúng ta cần phải khơi mở,
khai thác và phát triển trong thân tâm mình. Bây giờ tôi xin trình bày về kĩ
thuật Thiền tập và xin chỉ ra phương thức để khơi mở những đặc tính này.

Sự chính xác

Đầu
tiên bạn phải có một tư thế ngồi vững chãi và sau đó hãy chú ý đến từng hơi thở
ra của bạn. Đây chỉ là những hơi thở ra bình thường của bạn chứ không phải là
những hơi thở được vận chuyển hoặc điều khiển bởi một cách thức nào đó. Hãy hòa
cùng với hơi thở ra của bạn, cảm nhận và dường như xúc chạm được nó khi nó
thoát ra. Điều này có vẻ đơn giản nhưng để thực sự hòa vào hơi thở đó và cứ thế
đối với từng hơi thở đòi hỏi phải có một sự nỗ lực thật sự và sự chính xác. Khi
bạn ngồi xuống và bắt đầu thực tập Thiền, sự kiện bạn luôn luôn quay về với hơi
thở sẽ giúp bạn có được tính chính xác, rõ ràng và sự sáng suốt của trí óc. Chỉ
với một sự kiện là bạn luôn luôn quay trở lại với hơi thở và bạn cố gắng với
một cách thức dịu dàng, hòa nhập sâu sắc với mỗi hơi thở sẽ giúp làm minh mẫn
trí óc của bạn.

Phần
tiếp theo của kĩ thuật này là khi nhận thấv bạn đang suy nghĩ, bạn hãy tự nói
với chính mình: “Suy nghĩ”. Việc này cũng đòi hỏi sự chính xác cao độ. Thậm chí
nếu bạn thức dậy từ một giấc mơ và nhận thấy rằng mình đang suy nghĩ, bạn hãy
lập tức quay trở về hơi thở của mình và ngay lúc đó bạn nên dừng lại một chút và
tự nói với chính mình: “Suy nghĩ”. Dùng từ ngữ này như việc đính một nhãn hiệu
lên một vật nào đó, bởi vì nhãn hiệu đó giúp bạn tạo được sự chính xác. Nó được
đính đúng vào lúc bạn nhận thấy rằng bạn đang suy nghĩ, và chỉ điều đó thôi,
không thêm không bớt, chỉ “Suy nghĩ”. Hòa nhập vào hơi thở của bạn giúp bạn
khơi mở sự chuẩn xác
trong tâm trí bạn. Tâm trí bạn trở nên sáng suốt và ổn định. Khi bạn ngồi Thiền
bạn có thể ý thức về điều này.

Sự dịu dàng

Nếu
chúng ta chỉ nhấn mạnh ở sự chuẩn xác, việc thực tập của chúng ta có thể sẽ trở
nên quá khắt khe và quá mang tính chiến đấu. Nó cũng có thể là quá nhắm đến mục
đích. Vì thế chúng ta cũng nên nhấn mạnh về sự dịu dàng. Một điều rất hữu ích
trong khi thực tập Thiền là bạn hãy vun đắp và khơi mở một ý niệm đầy đủ về sự
thư giãn.

Tôi
nghĩ bạn sẽ chú ý rằng khi trở nên tập trung hơn, chú tâm hơn và nhận thức rõ
ràng hơn thì bạn cũng sẽ nhận thấy phần bụng của bạn có vè căng thẳng và đôi
vai của bạn có xu hướng trở nên quá cứng chắc. Sẽ rất hửu ích nếu bạn nhận thấy
điều này và nhẹ nhàng thư giãn phần bụng, vai và cổ của bạn. Nếu bạn cảm thấy
khó thư giãn, bạn hãy thư giãn từ từ, dịu dàng và kiên nhẫn.

Khi
hơi thở đi ra, nó không những làm chín muồi sự chuẩn xác trong trí óc của bạn,
nó còn mang lại đặc tính dịu dàng tự nhiên của nó. Đặc tính này mang tính chất
của yêu thương, ấm áp và dịu dàng, bởi vì sự chú ý đối với hơi thở là một sự
chú ý rất nhịp nhàng. Nếu bạn đang thực tập một phương pháp dạy rằng: “Hãy tập
trung vào hơi thở và hãy chú ý 100% vào hơi thở” (cũng có những phương pháp như
vậy và chúng rất hữu ích), phương pháp đó có thể phát triển, trau dồi sự chính
xác nhưng nó không có sự hòa dịu. Nhưng vì phương pháp này có thể đạt đến sự
chuẩn xác và cả sự dịu dàng, nên chúng ta chỉ tập trung khoảng 25% sức chú ý
vào hơi thở, một tỉ lệ tương đối nhỏ. Sự thật của vấn đề là nếu bạn tập trung
vào hơi thở và chỉ vào hơi thở mà thôi, bạn sẽ không nhận biết được về người
ngồi kế bên bạn, về những ngọn đèn tắt hay đỏ, về âm thanh của đại dương. Tuy
nhiên, trong phương pháp này, bởi vì bạn nhìn, cái nhìn không quá chăm bẳm và
bởi vì cá quá trình thực tập là một quá trình cởi mở, mặc dù bạn đang chú ý vào
hơi thở, bạn cũng không phải bỏ ra ngoài tất cả những gì đang xảy ra. Vì vậy,
bạn chỉ cần tập trung 25% vào hơi thở của bạn. Những sự nhận thức khác thì
không đặc biệt lắm, chỉ đơn giản là bạn đang sống trong căn phòng này với tất
cả những điều khác đang xảy ra ở đây. Cho nên chúng tôi đưa ra sự hướng dẫn:
“Hãy chú ý đến hơi thở của bạn, hãy sống với mỗi hơi thở”, và đó là những gì
chúng ta cần phải làm. Nhưng sự chỉ dẫn rằng sự chú ý chỉ khoảng 25% thật sự là
một ý tưởng cho thấy đó không phải là một bài tập về sự tập trung tâm ý khi nó
có một sự xúc chạm rất nhẹ nhàng lên hơi thở đi ra. Hãy tiếp xúc với mỗi hơi
thở và để nó đi ra một cách tự nhiên. Sự tiếp xúc là một sự chính xác và cũng
là sự êm dịu. Hãy xúc chạm nhẹ nhàng với hơi thở và để nó thoát ra một cách nhẹ
nhàng.

Nếu
đối tượng của Thiền tập là một cái gì đó cụ thể, một cái gì đó không biến dạng
và có thể nắm bắt được – một hình ảnh, một bức tượng hay một dấu chân trên nền
nhà hoặc là một ngọn nến – thì nó sẽ là một bài tập có tính tập trung hơn.
Nhưng hơi thở là một thứ rất khó nắm bắt; ngay cả nếu bạn muốn tập trung sức
chú ý 100% cũng sẽ rắt khó, vì nó rất phù du quá nhẹ nhàng, hư ảo và mênh mang.
Khi hơi thở là đối tượng của Thiền tập, nó mang lại một ý niệm về sự dịu dàng
và mềm mỏng. Điều đó giống như bạn tập trung tâm ý vào một cơn gió nhẹ, nhưng
trong trường hợp này nó là hơi thở bình thường không có sự sắp đặt. Phương pháp
dùng hơi thở này được xem là một phương pháp không có đích đến. Bạn không thực
tập nó để đạt được điều gì, ngoại trừ là bạn ý thức đầy đủ những giây phút hiện
tại ý thức về hiện tại không phải là một đìều gì đó xảy ra và rồi bạn đạt được
nó; nó chỉ đơn thuần là ý thức về sự dao động, sự trôi chảy, sự vận chuyển và
sự tạo lập của sự sống; bạn sống với chính tiến trình của sự sống. Điều này
cũng có đặc tính êm dịu của nó. Nếu có một mục đích mà bạn cần phải đạt đến như
là “vô tưởng” (một trong những cấp bậc Thiền chứng – ND) thì đó không phải là
một sự êm dịu vì bạn phải tranh đấu để loại bỏ đi tất cà những ý nghĩ và có lẽ
bạn cũng khó thành công được. Sự kiện không có mục đích sẽ làm tăng thêm yếu
tính êm dịu.

Giây phút lúc bạn đính cho những suy nghĩ của bạn nhãn
hiệu “suy nghĩ” có lẽ là lúc mà theo phương pháp thì bạn có thể trau dồi, phát
triển tính hòa dịu, thông cảm và lòng yêu thương. Rinpoche thường nói rằng:
“Hãy để ý giọng điệu khi bạn nói “suy nghĩ””. Nó có thể là rất nghiêm trang,
nhưng thật ra nó chỉ là một lối chuyển ngữ của câu: “Chết tiệt! Mày lại suy
nghĩ rồi – Tệ thật, mày thật ngu ngốc”. Bạn có lẽ sẽ nói rằng: “Mày thật ngu,
mày đúng là một người thực tập đáng nguyền rủa, mày không còn hi vọng nữa”.
Nhưng điều đó không là gì cả, tất cả những gì xảy ra là bạn phải để ý. Thật tốt
nếu bạn thật sự để ý được. Bạn cảm nhận được tâm trí của bạn đang suy nghĩ liên
tục và thật tuyệt vời nếu bạn cảm nhận được như vậy. Cảm nhận như vậy rồi hãy
để cho những suy nghĩ đi qua và nói: “Suy nghĩ”. Nếu bạn cảm thấy là mình quá
khắc khe, hãy nói thêm một lần nữa chỉ để cho thấy rằng bạn có thể nói điều đó
với sự hòa dịu và tử tế. Nói cách khác là bạn đang khơi mở một thái độ không có
tính phán xét. Bạn không phải đang tự phê phán mình, bạn chỉ xem đó là gì với
sự chuẩn xác và hòa dịu, quan sát những suy nghĩ như chính những suy nghĩ đó.
Điều này giải thích tại sao phương pháp này khơi mở không chỉ tính chuẩn xác mà
cả sự mềm mỏng, hòa dịu, một ý thức cảm thông với chính người thực hành. Sự chân
thật của tính chính xác và sự tốt đẹp của tính hòa dịu là những đặc tính có thể
làm bạn trở nên thân thiện với chính bạn. Vì vậy, cùng với sự sáng suốt mà bạn
có, giai đoạn này đã thật sự nhấn mạnh tính chất mềm mỏng và êm dịu của kĩ
thuật thiền tập. Nếu bạn cảm thấy thân thể quá căng thẳng, hãy thư giãn. Nếu
bạn cảm thấy trí óc quá căng thẳng, hãy thư giãn. Hãy cảm nhận sự hòa nhập của
hơi thở vào không gian. Khi các ý nghĩ nảy sinh, hãy tiếp xúc chúng thật nhẹ
nhàng như một chiếc lông chim trôi nổi nhẹ nhàng trên sóng biển. Hãy để cho mọi
điều trở nên êm dịu và hài hòa, nhưng đồng thời cũng thật chuẩn xác và sáng
suốt.