1. BỰC MỘT
TÍ

Các tay còi
Việt Nam

Một dàn nhạc
truyền thống kết hợp nhiều tay tài năng: tay chơi vi ô lông, tay thổi ô boa,
tay đánh chũm chọe. Điều thú vị là dàn nhạc đường phố Việt Nam cũng kết hợp nhiều
tay tài năng không kém.

Tay còi giả
là một tay còi lừa đảo. Hãy tưởng tượng khi đang đi xe thì mình nghe tiếng còi
ngay sát đằng sau - có thể là xe ô tô lớn, xe buýt, xe công te nơ. Mình hốt hoảng
chuyển sang làn bên phải vừa lúc một đứa hư hỏng vụt qua trên xe Wave Alpha bé
tí. Hóa ra hắn cài còi to vào chiếc xe nhỏ - cảm giác từ sợ thành tức, như vừa phát
hiện “con ma” trên tầng ba hóa ra cũng chỉ là chuột hamster do cháu ngoại bỏ
rơi.

Tay còi khản
bóp còi nhiều đến mức không còn còi để bóp; bóp cái còi lại ra tiếng ho yếu ớt
của một xe máy bị viêm thanh quản. Điều thú vị là hắn vẫn cứ bóp bình thường, vẫn
tỏ ra bực mình khi các xe đi trước không nghe tiếng và nhường chỗ.

Kỳ lạ hơn là
Tay còi liên thanh. Hắn “bip bip bip bip” như cái còi của mình là súng chống
máy bay và các xe đi trước đều là B52 hết.

Rồi đến với
Tay còi suốt. Thay vì bóp nhiều lần liên tiếp, hắn bóp một phát dài. Tiếng bip
kéo dài đến tận hai, ba phút - ngón cái hôn nút còi suốt từ lúc ra đầu ngõ đến
lúc dừng lại trước cổng công ty. (Lưu ý: tay còi suốt dễ trở thành tay còi khản).

Tay còi đèn
xanh xuất hiện đằng sau đám đông xe dừng trước đèn dỏ. Ngay lúc đèn chuyển xanh
hắn bóp còi liên tục, mặc dù các anh chị dừng trước quá biết đèn chuyển xanh
(do một số quy luật vật lý nên họ không thể cùng nổ ga một lúc được). Tay còi
này có tên gọi khác là Tay còi tuyên truyền - hắn rất thích nói những điều ai
cũng biết, khuyên những điều không ai làm nổi.

Đối với Tay
còi điệu, tiếng còi là nhạc chuông trên phố. Hắn thích những giai điệu mang
chút chất xiếc, phù hợp với các chương trình biểu diễn có con gấu đạp xe đạp. Để
tăng độ phong phú, hắn thiết kế thêm những đèn màu LED (nhạc phát xập xình thì
đèn nhảy lấp lánh), tưởng mỗi lần bóp còi là tặng người xung quanh món quà ý
nghĩa.

Theo lý thuyết,
bóp còi là để tránh tai nạn xảy ra. Rất tiếc Tay còi muộn chưa hiểu điều đó. Hắn
đâm vào xe khác mới bóp còi - bóp to, bóp dài. Không dừng lại ở đó mà hắn chửi
mắng người vừa bị hắn đâm. Hắn học thủ đoạn này ở các cầu thủ bóng đá khi làm đối
thủ vấp ngã thì lập tức tự ngã lăn ra cheo, ôm chân, kêu đau.

Tay còi tay
phải xuất hiện bên làn phải đằng sau hàng chục xe dừng trước đèn đỏ. Hắn bấm, hắn
bóp, hắn kêu, hắn thét. Y hắn là: “Chúng mày rẽ phải đi để tao có thể rẽ phải
theo”. Mặc dù là người Việt nhưng hắn chưa hiểu một số luật ngữ pháp tiếng Việt
cơ bản. “Các phương tiện được phép rẽ phải” (ghi trên biển màu xanh) không có
nghĩa là các phương tiện phải rẽ phải. “Được phép” mang ý nghĩa khác với “phải”.
Tôi được phép lấy vợ Việt Nam không có nghĩa là lấy vợ Tây thì tôi sẽ bị công
an văn hóa hành hung.

Có người mù
màu. Cũng có người mù vằn. Tay còi mù vằn dừng xe ngay trước vạch trắng rồi bấm
còi liên tục, nhìn người đang đi bộ qua đường với ánh mắt độc ác. Rất tiếc mắt
hắn không nhìn thấy đường vằn dành cho người đi bộ. Có thể kiếp trước hắn là ngựa
vằn bị sư tử vồ chét, kiếp này muốn quên hết mọi thứ liên quan đến kết thúc đau
buồn ấy.

Cuối cùng là
Tay còi không. Không bóp còi. Đơn giản hắn thích bóp miệng hơn. Miệng hắn đủ to
khiến các loại phương tiện đi trước nhường đường ngay. Thỉnh thoảng cũng có trường
hợp Tay còi không “bất đắc dĩ”, là hậu quả cuối cùng của quá trình bắt đầu với
Tay còi suốt và tiếp tục với Tay còi khản.

Tạm biệt
Hello

Tôi may mắn
được đi nhiều nước châu Á. Ở Nhật, nhân viên phục vụ luôn cúi đầu và chào khách
bằng “Konichiwa”, nghe rất hay, cách lịch sự chỉ có ở Nhật. Ở Lào, nhân viên chào
khách bằng “Sabaidee”, dù khách người Lào 90 tuổi hay người Tây vừa sang hôm
qua. Ở Thái, nơi trình độ tiếng Anh của dân rất cao, nhân viên chắp hai tay vào
nhau chào khách bằng “Sawatdee-Kaa” (hoặc “Sawatdee-Krap” nếu nhân viên là người
nam). Ở Trung Quốc thì “Ni'hao”, ở Hàn Quốc thì “An nyeong ha say yo”, ở
Campuchia thì “Choum-reap-sua”, ở Mông Cổ thì “Sain-baina-uu”…

Vậy tại sao ở
Việt Nam cứ khách Tây đến là “Hêlô! Hêlô!”, như các anh chị làm nghề phục vụ
đang tham gia chương trình trao giải đặc biệt do Hội đồng Anh tài trợ. Tiếng Việt
nghe rất thanh lịch và tình cảm - kể cả khi không hiểu nghĩa. Tại sao không
dùng nó?

Tôi hỏi nhiều
nhân viên phục vụ tại sao họ không chào khách Tây bằng tiếng Việt. Họ trả lời rằng
họ muốn làm hài lòng khách tối đa, chào khách Tây bằng tiếng Tây sẽ khiến khách
cảm thấy được quý. Họ lý giải một cách cặn kẽ, nhẹ nhàng và khiêm tốn. Họ nhầm.

Hãy hình
dung một anh người Việt sang nước ngoài rồi ở đâu cũng được (hoặc bị) chào bằng
“Xin chào”, phát âm lơ lớ, thanh điệu chưa chuẩn. Có khi lúc đầu anh ấy cảm thấy
vui - “Hay nhỉ, người ở đây thích dùng tiếng mình!” - nhưng sau một thời gian
anh ấy rất chán. “Hello” nói với giọng uyển chuyển và thanh lịch của người Anh
nghe hay hơn nhiều.

Nhiều khách
Tây bước vào cửa hàng tại Việt Nam và được chào bằng tiếng Việt thấy sướng tai
lắm. Câu đó, nó lạ, nó hay, nó chính là lý do mình xách va li đi đến nơi xa.
Trái lại, nhiều khách Tây bước vào cửa hàng tại Việt Nam và bị chào bằng
“Hello”, từ hai âm tiết nghe hàng triệu lần tính từ lúc sinh ra, phải nói là
hơi ngứa tai một chút. Chưa đủ ngứa để nói với người ta, nhưng đủ để nói với bản
thân.

Không phải
chỉ mất cơ hội “tặng quà”, mà các anh chị phục vụ vô tình mở hộp Pandora, tự
kéo về nhiều rắc rối lẽ ra không cần. Nhân viên chào khách Tây bằng tiếng Tây
là vô thức chấp nhận theo văn hóa của khách (mà có theo được đâu), còn nhân
viên chào khách Tây bằng tiếng Việt là lịch sự mời khách theo văn hóa của nơi
đang ở.

Thêm vào đó,
“Hello” là tiếng Anh. Có nhiều người không thực sự thoải mái với sự phổ biến của
tiếng Anh toàn cầu - nhất là người Pháp. Người Pháp nào cũng biết một chút tiếng
Anh, nhưng sang Paris sẽ không có người bán bánh nào chào du khách nước ngoài bằng
“Hello”. Người Đức, người Nga, người Tây Ban Nha - số người “dị ứng tiếng Anh”
hiện đang rất cao. Họ công nhận tiếng Anh là ngôn ngữ quốc tế, nhưng sự công nhận
ấy mang tính miễn cưỡng. (Hãy hình dung tiếng Trung thành ngôn ngữ quốc tế và
du khách người Việt đi đâu cũng bị chào bằng “Ni-hao”). Biết đâu cánh cửa cửa
hàng chưa kịp đóng là người bán hàng đã làm mất lòng khách.

Cách của Việt
Nam luôn là an toàn nhất. Là sướng tai nhất, là chu đáo nhất.

Tuy nhiên
cách của Việt Nam là cách nào? Khuyên nhân viên chào khách Tây bằng tiếng Việt
thì dễ - nhưng chọn cụm từ nào để chào là một việc khác. Xin chào? Chào anh chị?
Chào cô, chú, bác, ông, bà, cụ? Khỏe không? Đi đâu đấy? Mỉm cười không nói gì?
Hình như tiếng Việt chưa có cách chào phổ biến nào có thể áp dụng trong mọi trường
hợp thuộc loại “Hello”. Tiếng Nhật có “Konichiwa”, tiếng Hàn có “An nyeong ha
say yo”. Nhưng tiếng Việt thì… tiếng Việt hơi phức tạp.

Lúc đầu tôi
nghĩ ứng cử viên triển vọng nhất vẫn là “Xin chào”. Vừa đơn giản vừa Việt Nam.
Nhưng sự thật là từ “Xin chào” trong tiếng Việt nghe khác với từ “Hello” trong
tiếng Anh. Khi phân tích về chuyện này trên các mạng xã hội tôi nhận một số phản
hồi tỉnh táo, trong đó có lời nhận xét của một bạn tên Nghị đang sinh sống tại
thành phố quê hương tôi.

“Xin chào có
trong từ điến tiếng Việt hẳn hoi, có trong hầu hết tất cả phần dịch của các
sách ngoại ngữ giao tiếp, nhưng đây lại là một từ gần như tuyệt chủng trong
giao tiếp hằng ngày. Chỗ duy nhất mà tôi biết nơi ‘Xin chào’ được chính thức
hóa là nhà hàng gà rán Kentucky. Và thú thật, tôi có ác cảm với nó ngay từ lần
đầu nó được áp dụng hồi tôi còn học cấp hai… ‘Xin chàooo!’ Thú thật tôi không
hiểu vì sao KFC lại đề ra quy định này cho nhân viên… Với phong cách hiện đại,
chủ đề thức ăn nhanh và trẻ trung của KFC, nói ‘Hi’ là gọn lẹ và hợp nhất với
tiêu chí của nhà hàng.”

Chuyện Nghị
là người Việt viết bài ở Vancouver để ủng hộ cách chào của tiếng Anh, còn tôi
là người Canada viết bài ở Hà Nội để ủng hộ cách chào của tiếng Việt chứng tỏ rằng
Thái Bình Dương đang ngày càng nhỏ đi. Nhưng nước vẫn còn và mình nên trôi về vấn
đề chính: từ “Xin chào” chưa ổn. Nếu cảm giác của bạn Nghị là cảm giác phổ biến
(và tôi tin thế) thì phải tìm từ khác.

Cứ cho rằng
“Xin chào” đã tuyệt chủng trong giao tiếp hằng ngày. “Konichiwa” là nhân viên
Nhật chào khách Tây giống cách họ chào khách Nhật. Nhưng “Xin chào” (vì chết
trong giao tiếp) là nhân viên Việt chào khách Tây không giống cách họ chào
khách Việt.

Mà sự phân
biệt là thực chất của vấn đề. Một cách chào đành riêng cho khách Tây, một cách ứng
xử dành riêng cho khách Tây, (một mức giá dành riêng cho khách Tây) - tất cả đều
không ổn. Sự quý mến là nguyên lý nhân quả: quý người ta là để người ta quý
mình. Nhưng muốn được quý thì phải biết mình là ai.

Tôi vẫn cho
rằng nếu chỉ có hai lựa chọn “Hello)” và “Xin chào” thì các anh chị làm nghề phục
vụ nên chọn “Xin chào” để dùng với khách Tây. Trong mắt đa số thì “Xin chào” thắng
“Hello” tuyệt đối. Nhưng không phải tiếng Việt chỉ mỗi sự lựa chọn ấy đâu. Tôi
nghĩ tới nghĩ lui mới quyết định cách tốt nhất là cách quen thuộc nhất. Chào
anh! Chào chị! (Chào cô, chào chú, chào bác!) Tại sao không? Thỉnh thoảng người
Việt đánh giá hơi thấp về khả năng tiếp cận văn hóa của khách Tây - đến giờ vẫn
có người ngạc nhiên khi thấy tôi dùng đũa. Sự thật là du khách Tây ở bên này
nhanh hiểu không khác gì du khách “ta” ở bên kia.

Cách chào của
tiếng Thái cũng phụ thuộc giới tính (của người nói) nhưng không vì thế mà nhân
viên phục vụ ỏ đó ngại dùng với khách Tây. Họ tự tin. Họ công bằng, họ không lộ
quốc tịch của khách qua nội dung lời chào. Tất nhiên hệ thống xưng hô của Việt
Nam phức tạp hơn một chút, nhưng không đến nỗi là phải giấu nó dưới giường mỗi
khi thấy khách Tây chạy tới.

Chào anh đi.
Chào chị đi. Khách sẽ hiểu, còn nếu chưa thì đó là cơ hội dạy thêm về văn hóa
Việt Nam - “You are my ‘chị’, it means ‘older sister’”. Đó là một Việt Nam tôi
muốn du khách muốn thấy. Một Việc Nam tự tin. Một Việt Nam tự nhiên. Không phải
một Việt Nam “generic” đạc tiêu chuẩn ISO 9002.

Cách chào là
một trọng những điều thiêng liêng nhất của một ngôn ngữ, là điểm khởi đầu và
khép tại một cuộc trò chuyện. Người Việt khá khiêm tốn, quý khách, nhiệt tình
hòa nhập - nhưng hòa nhập đến mức thay lời chào của mình bằng lời chào của người
ta “hé-lộ” một điều khó nói. Chào xong thì dùng tiếng nào cũng được; nhưng phải
chào xong đã.

Dĩ nhiên vấn
đề này lớn hơn các anh chị làm nghề phục vụ. Vừa lớn hơn, vừa nhỏ hơn. Tôi xin
kết thúc bài viết đanh đá này bằng một câu chuyện vui. Hồi mới sang Hà Nội, tôi
thuê nhà trong một khu chung cư cũ. “Hello, Hello”, các cháu kêu mỗi khi thấy
tôi xuống cầu thang. Đứa nào ngại bị bố mẹ giục: “Ông Tây kìa. Con Hê-lô đi”.
Tôi cười mỉm, vẫy tay, bước ra khỏi cổng. Ngay cổng hay có một cháu trai khoảng
bốn tuổi đạp xe đạp theo vòng số tám, mặt nó to, tóc nó ngắn tũn. Khi thấy tôi,
nó liền nhìn lên và nói “Chào chú!” (Còn chưa thấy thì bố nó nhắc: “Con ơi,
chào chú kìa!”) Tôi quý nó lắm! Quý nó vô cùng.

Nó là tương
lai của Việt Nam.

Tình cảm

Tôi chợt
nghĩ từ “tình cảm” đang bị cưỡng đoạt. Tình cảm dịch sang tiếng Anh là
affection, sentiment, warm feeling inside… Nhiều cách dịch, cách nào cũng để lại
cảm giác ấm áp.

Nhưng mỗi lần
nghe từ “tình cảm” trong tiếng Việt, tôi có cảm giác không ấm áp lắm.

“Anh ơi, tuần
sau mình sang cơ quan thuế gặp chú Nhất, tình cảm tí.” Cô trợ lý vừa nói với
tôi hôm qua. Là trợ lý lâu năm nên tôi rất hiểu ý cô ấy. Tình cảm có nghĩa là
phong bì, cộng vài phút nói chuyện xã giao, thế hiện (giả bộ) sự quan tâm.
Trong những trường hợp đó, tôi thích lãnh cảm hơn. Giá mà tôi có thể lạnh lùng
gửi phong bì, chú Nhất lạnh lùng nhận lấy, không ai nói câu gì hết. Không “Cháu
đã có vợ chưa?”, không “Văn phòng mới của chú đẹp lắm ạ!”.

Tình cảm có
nghĩa là phát triển quan hệ. Phát triển quan hệ có nghĩa là đi cà phê cóc không
tiện, đi nhậu lúc không muốn, đi về lúc không giờ. Từ “hữu nghị” cùng gây cảm
giác tương tự. Hữu nghị ít khi có nghĩa là “friendship”. Hữu nghị nhiều khi có
nghĩa là: “Tôi sẽ làm miễn phí cho ông để… thôi, để sau này tôi mới nói”. Tình
cảm, quan hệ, hữu nghị. Tiền, tiền, tiền. Công bằng mà nói, việc sử dụng từ đẹp
là để mô tả điều xấu đang phổ biến khắp thế giới. “Mẹ” là một trong những từ
thiêng liếng nhất của mọi ngôn ngữ. Tuy nhiên, trong tiếng Anh lẫn tiếng Việt từ
“mẹ” là yếu tố không thể thiếu trong nhiều câu chửi. Chúng ta dùng từ dành cho
người mình yêu nhất để chửi người mình ghét nhất. Con người ở đâu cũng đều mâu
thuẫn như thế.

Vậy nên người
Việt dùng từ “tình cảm” để mô tả các trường hợp không tình cảm chút nào là chuyện
dễ hiểu. Nói cách khác, tôi không nên cảm thấy khó chịu. Nhưng có một sự khác
biệt quan trọng ở giữa cảm giác của người Việt khi nghe từ “tình cảm” và cảm
giác của tôi.

Đó là người
Việt biết nghĩa đẹp từ hồi nhỏ; họ phải lớn lên, va chạm với cuộc sống mới biết
thêm nghĩa xấu. Với họ, nghĩa đẹp đã có thời gian ổn định. Với tôi thì không.
Tôi đã học cả nghĩa đẹp lẫn nghĩa xấu gần như trong một buổi sáng - thầy giáo đứng
bên phải giải thích nghĩa đẹp, trợ lý đứng bên trái giải thích nghĩa xấu. Nghĩa
đẹp có thời gian ổn định đâu; từ lúc mới quen, tôi đã có ác cảm với “tình cảm”.

Nếu có một
người bạn thân hỏi vay tiền thì tôi sẽ cảm thấy bình thường, nếu giúp được tôi
sẽ giúp. Nhưng nếu có một người mới quen hỏi vay tiền - sáng bắt tay làm quen,
chiều khum tay làm bát - thì tôi sẻ cảm thấy khó chịu. Người bạn thân vay xong
lâu lâu không trả thì thôi, cuộc sống nhiều chuyện, bỏ qua. Nhưng người mới
quen vay xong lâu lâu không trả lại thì cảm giác khỏ chịu đó sẽ thành ác cảm.
Có thể người ấy rất tốt, nhưng cái “tốt” ấy chưa có thời gian ổn định.

Giờ tôi chẳng
muốn có “tình cảm” với ai. Tôi càng chẳng muốn tạo “quan hệ” với ai, chẳng muốn
“chơi” với ai, chẳng hy vọng điều gì ớ cái gọi là “hữu nghị”. Giá mà tôi có thể
học lại tiếng Việt từ đầu, dành mấy năm ổn định hóa các nghĩa đẹp - rồi mới
mang đầu óc ra bia hơi, mang trái tim vào cơ quan thuế.

Nhưng không
ai có thể quay ngược thời gian. Giờ nếu nằm cạnh một em xinh đẹp dưới hàng ngàn
ngôi sao, gió thổi nhè nhẹ, em ấy dịu dàng nổi với tôi: “Anh ơi, em thấy em có
tình cảm với anh đấy!” - thì tôi sẽ có cảm giác là phải nói lời cảm ơn xã giao
rồi rút tờ 500.000 cộng photo công chứng giấy đăng ký kinh doanh.

“Thôi em cứ
nói em có ‘tình bạn đặc biệt’ với anh đi.”

“Là sao hả
anh?”

“Chuyện
dài.”

Taxi lừa

Sân bay là bộ
mặt của thành phố. Theo một báo cáo tôi vừa đọc xong, từ đầu năm đã có hơn
2.400 trường hợp xe taxi vi phạm trật tự tại sân bay Tân Sơn Nhất, trong đó có
tới gần 1.450 trường hợp đón khách sai quy định và 236 trường hợp từ chối chở
khách đi gần - chưa kể đến các trường hợp chưa phát hiện và các trường hợp phát
hiện rồi chìm ngay. Bộ mặt hơi đỏ.

Tôi ít bị
taxi lừa, ít bán đường cho các anh thèm của ngọt. Tôi học cách đi Taxi ở Hà Nội,
nơi các trò lừa đảo bốn bánh phát triển bậc nhất. Thậm chí tôi còn biết lừa đảo
taxi lừa đảo. Thấy đồng hồ có vấn đề, tôi không vội trả tiền mà bấm điện thoại
giả vờ gọi cho “bố người yêu” là phó giám đốc Công an Giao thông Hà Nội (tôi
thuộc hết tên đầy đủ các vị đó).

“Cháu chào
chú ạ!” Tôi nói riêng cho anh taxi nghe. “Cháu lại gặp trường hợp như hôm kia
chú ạ. Chú có thể bảo đội điều tra chạy ngang số 1 Hai Bà Trưng được không? Mã
xe 2889, công ty Matiz4me, lái xe tên Lại Anh Núi sinh năm 88. Vầng, cháu cảm
ơn chú rất nhiều! À, Chủ nhật này hai chú cháu mình vẫn đi câu cá như bình thường
phải không ạ.”

Tôi mở cửa
bước ra là anh taxi chạy mất bánh, không dám cãi, không dám đánh. Một ông Tây
rành tiếng Việt mà lại hàng tuần đi câu cá với ông phó giám đốc Công an Giao
thông Hà Nội - thế mới sợ!

Công bằng mà
nói, đa số người lái xe taxi có đạo đức. Ở Việt Nam, lái taxi không phải nghề
kiếm nhiều tiền (hơi giống nghề báo), lại phải chịu sự quản lý của một hệ thống
mơ hồ (rất giống nghề báo), làm việc từ sáng sớm đến tối muộn - thậm chí cả đêm
- mong kiếm đủ tiền để con học nhiều, vợ nói ít. Mặc dù vất vả như thế nhưng có
nhiều anh và một số chị làm việc rất đúng quy định, thật thà, lịch sự, để lại ấn
tượng tốt với khách nước ngoài lẫn khách Việt Nam.

Vấn đề ở
đây, cũng như ở rất nhiều lĩnh vực khác, là hệ thống quản lý không xử lý nổi
các con sâu làm rầu nồi canh. Việt Nam là nơi có văn hóa. Từ khi mới sang Hà Nội
tôi đã rất ấn tượng với cách đối xử tình cảm và nhã nhặn của những người làm
quen với tôi. Bạn bè, đồng nghiệp, giáo viên… hầu hết đều thể hiện ứng xử văn
hóa cao, thậm chí hơi cao quá so với một chàng Tây ăn mặc lôi thôi như tôi.

Canh ngon
quá - thế mà các con sâu vẫn cứ nhảy vào thoải mái, bơi ngửa, bơi trườn, bơi ếch,
bơi bướm, bơi chó… bơi đủ các kiểu. Không phải con sâu lớn (không phải các trùm
mafia) mà các con sâu nhỏ, đốt nhẹ nhưng để lại cảm giác rất khó chịu.

Sở Giao
thông Vận tải TP.HCM cho biết họ đã tính đến phương án bắt nguội, giả làm hành
khách để bắt quả tang các tài xế vi phạm. Tôi rất ủng hộ nhưng tôi thắc mắc
không hiểu vì sao họ chỉ “tính đến” mà chưa “thực hiện”. Vì sao họ không tính đến
cách đây 15 năm, thực hiện cách đây 10 năm?

Vừa không hiểu
vừa rất hiểu. Chuyện cũ như mây bay, bài viết về nó thì nhiều như hạt mưa.
Nhưng tôi vẫn lên tiếng. Thứ nhất vì tôi thấy nhiều người Việt nghĩ các con sâu
ấy đang làm rầu hình ảnh của đất nước trong mắt bạn bè thế giới. Xin thay mặt
thế giới, điều đó không đúng. Thế giới (ít nhất bộ phận khiêm tốn cho phép tôi
đại diện cho nó) rất hiểu. Nếu thế giới là phố ẩm thực thì nhà hàng nào cũng đều
bị sâu tấn công. Có một số chú đầu bếp nhiệt tình lấy ra rồi vứt đi, nhưng chưa
chú nào tìm ra và tiêu diệt tận ổ sâu.

Thứ hai,
trong vấn đề này, việc lên tiếng không giống việc thử gõ mật khẩu để vào trang
facebook của người yêu, kết quả không như mong muốn thì phải chấp nhận thất bại,
chuyển sang phương án khác. Trong vấn đề này, việc lên tiếng giống việc làm
chuyện ấy - làm đi làm lại, lần nào cũng như lần nào, rồi bỗng một buổi sáng sẽ
có tin vui.

Nhung xấu xí

“The Grumpy
Alcoholic”

Đó là tên tiếng
Anh của truyện Chí Phèo theo cách dịch tác phẩm nghệ thuật hiện nay. Chất độc
đáo bị xóa mất, thay vào đó là cụm từ nói lướt qua về nội dung: “Kẻ khó tính
nghiện rượu”.

Có ba cách
phổ biến để đặt tên cho tác phẩm nghệ thuật nhập từ nước ngoài: dịch sát nghĩa
với tên gốc, dịch sát bản chất với tên gốc, bỏ qua tên gốc và sáng tác tên khác
dựa trên nội dung của tác phẩm.

Ví dụ phim
The Godfather. Nếu dịch sát nghĩa sẽ là “Cha đỡ đầu”. Nếu dịch sát bản chất sẽ
là “Bố già”. Nếu chọn tên khác dựa trên nội dung sẽ là “Trùm mafia và người thừa
kế”.

Dịch sát
nghĩa là việc rủi ro. Trong một số trường hợp cách đó thành công, nhưng trong
đa số trường hợp tên dịch bị mất hồn, hoặc nghe buồn cười. Do đó, người dịch
thường chỉ có hai lựa chọn: dịch sát với bản chất của tên gốc hoặc bỏ qua tên gốc
và sáng tác tên khác dựa trên dung của tác phẩm.

Nếu thời xưa
người dịch được phép cảm nhận bản chất của tên gốc và sáng tác tên mới chứa
đúng bản chất đó thì giờ đây tên gốc hay bị vứt đi, thay vào đó là cụm từ nhạt
nhẽo dựa hoàn toàn trên nội dung cơ bản. Nội dung rất cơ bản.

Nhất là ở thế
giới điện ảnh. Phim Whip It kể về một cô gái tuổi teen nổi loạn. Vậy nên chúng
ta sẽ đặt là “Teen Girl nổi loạn”. Phim Red kể về chuyện CIA tái xuất, vậy nên…
Phim Happy Feet kể về vũ điệu chim cánh cụt, vậy nên… Phim Ratatouille kể về
chú chuột đầu bếp, vậy nên… Phim The Collector kể về sát nhân máu lạnh, vậy
nên… Phim Ray kể về người vượt qua số phận, vậy nên… Phim Juno kể về người dính
bầu vậy nên… Phim Cloverfìeld kể về chuyện thảm họa diệt vong, vậy nên…

Cách “dịch”
này đang phổ biến dần ở mọi nước và nguyên nhân chính là nguyên nhân các bạn đã
nghĩ tới rồi: tiền. Ở Mỹ các nhà phê bình phim hay nhắc đến vấn đề “mẫu số
chung nhỏ nhất”. Cụm từ bắt nguồn từ toán học (lowest common denominator) nhưng
mang khái niệm rất xã hội, và hơi thô: người thông minh có thể hiểu nội dung
ngu nhưng người ngu không thể hiểu nổi nội dung thông minh. Muốn tác phẩm của
mình đến với khán giả đông nhất thì phải đảm bảo “chất xám” của nó thích hợp với
nhóm đối tượng thấp nhất. Tất nhiên cụm từ này dùng để chê tác phẩm thiếu chất
xám, nhưng đằng sau nó là một sự thật kinh tế. Cõ lẽ lúc phim Ugly Betty mới nhập
về Việt Nam, có người dịch muốn đặt tên cho nó là “Nhung xấu xí”. Tên Nhung
trong tai người bên này nghe giống tên Betty trong tai người bên đó (hơi già
nhưng cũng hơi nhí nhảnh một chút), vậy bản chất tên gốc được giữ nguyên. “Yo
soy Betty, la fea”, “Ugly Betty”, “Nhung xấu xí”.

“Không được
em ạ”, anh marketing đáp lại. “Dân ta sẽ không thích tên đó. Dân ta cần một cái
tên dễ nuốt hơn. Không nên cá tính đến mức đó em nhé. Với cả, người tên Nhung sẽ
phản đối.”

Vậy nên
Nhung, một con người cụ thể, phải nhường chỗ cho “cô gái”, một danh từ chung
chung. Có thể đổ là một thất bại về mặt nghệ thuật, nhưng khó có thể phủ nhận
đó là một thành công về mặt kinh doanh.

Tôi xin bịa
một ví dụ ngược lại. Hãy hình dung một công ty truyền thông của Mỹ nhập phim
Bao giờ cho đến tháng mười để chiếu kỷ niệm 30 năm sau Chiến tranh Việt Nam.
“Waiting for October” là tên người dịch đề nghị, vừa sát nghĩa vừa sát hồn. Anh
marketing lắc đầu. “Khán giả sẽ không biết nó là phim về cái gì. Tên tiếng Anh
phải có mùi Việt Nam nặng chứ! Chủ đề đang hot!”

Cuối cùng,
“Bao giờ cho đến tháng Mười” phải nhường chỗ cho một tên mang tính chất minh họa
hơn: “Tears in the Rice Fields” (Nước mắt trên cánh đồng lúa).

Chiếu thành
công, công ty truyền thông đó nhập thêm phim Cải ơi dịch “Oh Stepdaughter Where
Art thou?” (Con riêng của vợ ơi, con đang ở đâu?), phim Đẹp từng centimet dịch
“The Boy Who Shoots Nudes” (Anh chàng chụp hình nuy), phim Để mai tính dịch “My
Gay Boss (Sếp tôi là gay)…

Có lẽ đánh
vào điện ảnh không công bằng. Phim là sản phẩm của chung, không gian thương lượng
rộng. Các anh chị biên kịch phim thường không được chính đạo diễn thực hiện kịch
bản của mình tôn trọng, chứ nói gì đến các anh làm marketing cho công ty phát
hành phim ở đất nước xa xôi. Không gian thương lượng cho chương trình truyền
hình lại càng rộng hơn; mục đích chính là địa phương hóa tốt, đến với khán giả
mới. Và kiếm tiền. Người xem ti vi cũng như người hay đi rạp thuộc nhiều tầng lớp
xã hội “mẫu số chung nhỏ nhất” không được to cho lắm.

Nhưng đó là
lô-gíc suy dinh dưỡng. Thứ nhất, điện ảnh chỉ là lĩnh vực điển hình - việc gói
lại sản phẩm cho phù hợp với khán giả đông đang diễn ra ở nhiều lĩnh vực khác:
văn học, âm nhạc, thời sự… đánh vào cái điển hình là đánh vào tất. Thứ hai, kể
cả trong một lĩnh vực thoải mái như điện ảnh và với một việc đơn giản như đặt lại
tên, tư duy “nhỏ nhất” vẫn có hại cho khán giả. Bởi nó cướp của họ một cái “hóa
ra” rất có giá trị.