PHẦN
BẢY: SINH HỌC XÃ HỘI¹

¹ Sociobiology

BẢN NĂNG²

² Instinct

Một cách quan niệm đúng đắn về việc học tập
là suy nghĩ, chúng ta giống như miếng đất sét bị thay đổi bởi hoàn cảnh, và sau
đó tiếp cận các hoàn cảnh trong tương lai theo hướng khác biệt chút ít so với
trước đây. Quá cứng, giống như tảng đá, và sinh vật không thể chấp nhận sự thay
đổi, không thể tiếp thu; quá mềm, giống như cát, và sự thay đổi trong sinh vật
có thể không có ảnh hưởng nào lên môi trường của nó.

Chúng ta nhận ra rằng tỷ lệ giữa những mặt
có thể thay đổi và không thể thay đổi ở sinh vật - cát đến đá - tăng lên khi
chúng ta tiếp cận gần hơn với con người. Thực tế, sinh vật bậc thấp dường như
có tất cả hay hầu hết "các mặt đối lập" gắn liền với chúng, trong khi
các sinh vật tiến hóa (như bản thân chúng ta, chúng ta thích suy nghĩ) phụ
thuộc nhiều hơn vào việc học tập.

Nhưng thậm chí, chúng ta có một số mặt đối
lập "gắn liền" này - ví dụ như các phản xạ, cấu trúc võng mạc, và
thậm chí có lẽ cả một cặp bản năng.

Hãy bắt đầu với một ví dụ về hành vi bản
năng ở loài vật: loài cá có ba gai là giống cá dài một in-xơ, chúng ta có thể
tìm thấy chúng trong các sông, hồ ở Châu Âu. Như bạn nghĩ, mùa xuân là mùa giao
phối của cá gai trưởng thành và là khoảng thời gian tốt nhất để quan sát các
hành vi bản năng.

Vẻ bề ngoài của chúng xuất hiện vài thay
đổi nào đó: Con đực, thường có màu xám, xuất hiện một vạch đỏ trên lưng. Nó
đánh dấu vùng lãnh địa của mình, từ đấy nó sẽ xua đuổi bất kỳ con đực nào có
màu tương tự, nó làm ổ bằng cách đặt những cọng rong vào trong một chỗ trũng
nhỏ và bơi qua đó nhiều lần để tạo thành rãnh. Đây hoàn toàn là bản năng. Các
con đực thực hiện hành vi này một mình và chúng làm giống nhau. Thực tế, chúng
ta nhận thấy, trong mùa giao phối, con cá gai đực sẽ xua đuổi bất cứ vật gì có
màu đỏ tránh xa khỏi lãnh thổ của chúng (kể cả sự phản chiếu sắc đỏ của loại cỏ
trong bể nuôi).

Nhưng đó không phải là bản năng trong chốc
lát. Con cá cái cũng trải qua sự biến đổi như vậy: cá cái, thường có màu xám
giống như con đực, nó to hơn bởi phải mang theo trứng và bề ngoài có một lớp
sáng màu hơi bạc khiến cho con đực không thể cưỡng lại được. Khi con đực nhìn
thấy một con cái, nó sẽ bơi tới chỗ con cái theo đường zíc zắc. Con cái sẽ phản
ứng bằng cách bơi tới chỗ con đực với cái đầu nhô cao. Con đực phản ứng bằng
cách lao tới chỗ ổ của nó và chỉ cho con cái lối vào. Con cái vào ổ, đầu của nó
hướng vào một đầu tổ, đuôi của nó hướng về phía kia. Con đực thúc vào phần đuôi
con cái với sức ép nhịp nhàng. Con cái đẻ trứng và rời tổ. Con đực bơi vào và
thụ tinh cho trứng, sau đó, con đực đuổi con cái đi và chờ đợi một con cái
khác.

Những gì bạn thấy đang diễn ra ở đây là một
tập hợp các dấu hiệu của tác nhân kích thích và những hành động cố định: cách
bơi zíc zắc của con đực là một phản ứng trước sự xuất hiện của con cái và trở
thành tác nhân kích thích con cái bơi theo... Có lẽ tôi hơi ngoan cố, nhưng
không phải sự tán tỉnh mang tính bản năng của cá gai đực nhắc bạn về một số
cách thức ve vãn của con người hay sao? Tôi không phải đang cố gắng nói rằng
chúng ta hoàn toàn không cần suy nghĩ về việc này giống như con cá gai đực đã
làm - chỉ một số cách thức tương tự có thể tạo nên một phần hay tạo nên cơ sở
cho những hành vi có được do học tập, và phức tạp hơn của chúng ta..

Các nhà nghiên cứu về tập tính - những
người nghiên cứu về hành vi của động vật trong môi trường tự nhiên - đang nghiên
cứu về hành vi, ví dụ như hành vi của loài cá gai trong hơn một thế kỷ. Konrad
Lorenz, người đã phát triển mô hình chạy bằng sức nước, mô tả bản năng hoạt
động ra sao, nó được minh họa ở trang sau. Chúng ta có một nguồn năng lượng có
sẵn nào đó cho một hệ thống bản năng cụ thể bất kỳ, như được minh họa bởi hình
vẽ về hồ chứa. Có thể có một cơ chế thần kinh cho phép giải phóng một phần hay
toàn bộ năng lượng đó khi có sự hiện diện của các tác nhân kích thích có biểu
hiện thích hợp: van, động cơ, đĩa cân, sức nặng. Còn có những cơ chế phức tạp
hơn - cơ chế thuộc hệ thần kinh, vận động, hóc môn - chúng biến năng lượng
thành các hoạt động cố định cụ thể: đĩa. Ngày nay, chúng ta có thể cho rằng
năng lượng là một phép ẩn dụ tồi và nó biến toàn bộ hệ thống thành một quá
trình thông tin - mỗi thời kỳ có những phép ẩn dụ được ưa chuộng. Nhưng sự mô
tả vẫn có vẻ đúng đắn.

Điều này có được áp dụng cho hành vi giới
tính hay việc tán tỉnh của con người hay không? Tôi để điều này cho bạn trả
lời. Nhưng còn những ví dụ khác thì sao? Có hai khả năng nổi bật:

1. Có những kiểu hành vi nhất định được ghi
nhận ở hầu hết, nếu như không muốn nói là tất cả các loài động vật, chúng có
liên quan tới sự thôi thúc của bản thân, tìm kiếm trạng thái hay sức mạnh sơ
khai, đây là hình mẫu mà chúng ta có thể nhận thấy trong sự kích động. Hãy gọi
điều này là bản năng xác lập³.

³ assertive instinct

2. Có một số dạng hành vi khác được ghi nhận
ở một số ít loài, nó dường như liên quan đến sự chăm sóc cá thể khác hơn là bản
thân, đây là hình mẫu chúng ta có thể nhận thấy trong việc chăm sóc những đứa
con của người mẹ. Hãy gọi điều này là bản năng nuôi dưỡng⁴.

⁴ nurturant instinct

Một số nhà sinh vật học đã bắt đầu nghiên
cứu cách thức hình thành những dạng hành vi có động cơ mà chúng ta đang thảo
luận. Trong tâm lý học, thông thường chúng ta tìm kiếm những nguyên nhân xác
thực của sự việc, có nghĩa là chúng ta nhìn thấy những tình huống trực tiếp, có
lẽ là những thái độ và hành vi gần đây, chủ yếu là ở sự giáo dục, nuôi dưỡng
thời thơ ấu của một con người. Mặt khác, các nhà sinh học xã hội nhìn thấy
những căn nguyên bên ngoài, đó là trong sự tiến hóa của hành vi xã hội.

Cơ sở của sự tiến hóa khá đơn giản. Đầu
tiên, tất cả các loài vật đều có xu hướng sinh sản quá nhiều, một số đúng là đẻ
đến hàng nghìn con trong suốt cuộc đời. Tuy nhiên số lượng của các loài có xu
hướng duy trì khá ổn định qua các thế hệ. Rõ ràng rằng một vài con trong số các
con-con này không thể sinh tồn!

Thứ hai, có khá ít sự thay đổi trong bất cứ
loài nào. Phần lớn sự thay đổi về mặt di truyền được dựa trên và chuyển từ thế
hệ này sang thế hệ khác, kể cả sự thay đổi đó là các đặc điểm giúp một số cá
thể tồn tại, sinh sản, và các đặc điểm khác gây trở ngại cho chúng.

Kết hợp hai quan điểm này lại với nhau, bạn
có sự lựa chọn tự nhiên: tự nhiên khuyến khích những đặc điểm di truyền có lợi
và loại bỏ những đặc điểm di truyền bất lợi. Miễn là sự thay đổi tiếp tục được
tạo ra bởi sự tái tổ hợp hữu tính và sự đột biến, và các nguồn sống duy trì
giới hạn, sự tiến hóa sẽ tiếp tục.

David Barash, một nhà sinh học xã hội đã
đưa ra một câu hỏi định hướng để hiểu căn nguyên tiến hóa của bất cứ hành vi
nào có thể: "Tại sao đường lại ngọt", có nghĩa là, tại sao chúng ta
nhận thấy nó hấp dẫn? Một giả thuyết được đưa ra là tổ tiên của chúng ta ăn quả
để đáp ứng những nhu cầu về dinh dưỡng. Quả có dinh dưỡng nhiều nhất khi nó chín.
Khi quả chín, nó chứa đầy đường. Bất kỳ ông bà tổ tiên nào thích đường cũng có
xu hướng thích ăn quả chín. Kết quả của việc có thể trạng tốt khiến họ khỏe mạnh
hơn và hấp dẫn hơn trong mắt những người bạn đời tương lai. Họ có thể truyền
điều này nhiều hơn cho con cháu họ, những người thừa hưởng khả năng thích ăn
quả chín, những người có nhiều khả năng tồn tại tới tuổi sinh sản hơn... Một
dạng phổ biến hơn của câu hỏi định hướng này là hỏi về bất kỳ hành vi có động
cơ nào "Hành vi đó giúp tổ tiên sống sót và/hoặc sinh sản ra sao?"

Điểm lạ lùng của ví dụ được sử dụng này là:
ngày nay chúng ta có đường tinh luyện - thứ mà trước đây tổ tiên chúng ta không
có, nhưng đây là thứ chúng ta đã khám phá và truyền cho con cháu chúng ta thông
qua việc mở mang học vấn. Rõ ràng rằng ngày nay sự hấp dẫn lớn đối với đường
không còn phục vụ sự tồn tại và sinh sản của chúng ta nữa. Nhưng văn hóa biến
đổi nhanh hơn tiến hoá: Phải mất hàng triệu năm để phát triển sở thích lành
mạnh đối với đường nhưng chỉ mất vài nghìn năm để loại bỏ nó.

SINH HỌC XÃ HỘI VỀ SỰ HẤP DẪN

Hãy bắt đầu bằng việc xem xét sự lựa chọn
bạn đời. Rõ ràng, chúng ta bị thu hút để "liên kết" với một số người
nhiều hơn những người khác. Các nhà sinh học xã hội có cùng một cách lý giải
cho điều này cũng như mọi vấn đề khác, dựa vào câu hỏi mẫu "Tại sao đường
ngọt?" Chúng ta bị hấp dẫn về mặt giới tính bởi người có đặc điểm giúp
chúng ta tối đa hóa thành quả di truyền, những người sẽ sinh ra cho chúng ta
những đứa trẻ thông minh, sống lâu, khỏe mạnh.

Chúng ta nhận biết sự khỏe mạnh hấp dẫn và
ngược lại sự ốm yếu không hấp dẫn. Chúng ta nhận biết các đặc điểm "hoàn
hảo" hấp dẫn và sự dị dạng không hấp dẫn. Chúng ta nhận biết sức sống, sức
mạnh, sự cường tráng hấp dẫn. Chúng ta nhận biết "mức trung bình" hấp
dẫn - không quá thấp, quá cao, không quá béo, quá gầy... Anh gù Quasimodo, cùng
với tất cả những đặc điểm ngoại hình của mình khó mà có thể hẹn hò với ai được.

Chúng ta cũng bị hấp dẫn bởi một số người
nào đó vì những lý do kém "lôgíc" hơn, chẳng hạn họ có cơ bắp vạm vỡ
hay dáng vẻ dịu dàng - và cách cư xử - tính cách. Phụ nữ thích những người đàn
ông cao hơn họ, vai rộng và hàm vuông... Đàn ông thích phụ nữ thấp hơn họ, dịu
dàng hơn, tròn trịa hơn...

Những khác biệt
này giữa hai giới được nhận biết giống như tính lưỡng hình giới tính, và quá
trình dẫn tới những khác biệt này được gọi là sự chọn lựa giới tính⁵. Những khác biệt nhỏ về chức năng giữa hai giới có
thể trở thành những khác biệt phi chức năng lớn qua nhiều thế hệ. Chim cái có bản
năng ưa thích những con đực nhiều màu sắc - có lẽ bởi những con đực nhiều màu sắc
có khả năng đánh lạc hướng động vật ăn thịt khỏi chim mẹ và con của nó - do đó,
con đực nhiều màu sắc hơn sẽ có cơ hội tốt hơn và con cái đẹp hơn tạo một cơ hội
tốt hơn cho con đực nhiều màu sắc, và con của chúng sẽ thừa hưởng những đặc điểm
về màu sắc và sự hấp dẫn mạnh mẽ với màu sắc và cứ thế, cứ thế... cho đến khi bạn
đạt tới điểm mà màu sắc và sự hấp dẫn không tiến hơn được nữa, mà thậm chí còn
mất đi chẳng hạn như ở loài Chim Thiên Đường. Một số con đực thậm chí không thể
bay do trọng lượng quá nặng của toàn bộ lông vũ của nó.

⁵ sexual selection

Tính lưỡng hình ở
con người chỉ ở mức khiêm tốn. Nhưng chúng ta nhận biết tính lưỡng hình⁶ ở con trai!

⁶ dimorphisms

Tính lưỡng hình cũng được thấy trong cách
cư xử của chúng ta. David Barash đưa ra quan điểm là: "Đàn ông có xu hướng
được lựa chọn cho công việc bán hàng; đàn bà được lựa chọn cho những việc không
phải việc bán hàng." Đàn bà đầu tư nhiều cho bất kỳ hành động nào có liên
quan đến giao hợp: số lượng giới hạn con cái mà cô ta có thể mang thai, những
nguy hiểm khi mang thai và sinh nở, nhu cầu dinh dưỡng tăng lên, nguy hiểm từ
kẻ thù... tất cả điều này khiến cho sự lựa chọn bạn đời là một việc quan trọng
phải cân nhắc. Trái lại, đàn ông có thể dửng dưng không quan tâm nhiều đến hậu
quả của việc giao hợp. Ví dụ, hãy chú ý xu hướng của những con ếch đực cố gắng
giao phối với những chiếc giày ống lót bằng vải mềm: chỉ cần tinh dịch xâm nhập
vào nơi cần thiết thì con ếch đực đã làm đúng.

Con cái có xu hướng thận trọng hơn với
những con đực nó quan hệ. Chúng nhạy cảm hơn với những biểu hiệu mà một con đực
cụ thể nào đó sẽ đóng góp vào sự tồn tại di truyền của chúng. Một trong những
ví dụ rõ ràng nhất là các động vật giống cái chú ý tới kích cỡ và sự mạnh mẽ
của con đực, thực hiện những cuộc thi chuyên biệt để thể hiện sức mạnh, ví dụ
như ở các loài động vật có sừng và có gạc.

Ngoài ra cũng có những ví dụ không rõ ràng
bằng. Ở một số loài vật điều mà con đực thể hiện không phải chỉ là sức mạnh, mà
là khả năng đáp ứng. Điều này đặc biệt đúng ở bất kỳ loài nào có con đực chăm
sóc con cái trong thời kỳ mang thai và sinh sữa - giống như con người! Các nhà
sinh học xã hội cho rằng, trong khi đàn ông thấy tuổi trẻ và thể trạng tạo nên
sự hấp dẫn nhất thì phụ nữ có xu hướng tìm kiếm những biểu hiện về sự thành
đạt, khả năng chi trả, cách cư xử. Việc đàn ông mang hoa quả, bánh kẹo tới, chi
trả cho bữa tối... không đơn thuần chỉ là yếu tố văn hóa.

Hơn nữa, các nhà sinh học xã hội cho rằng,
phụ nữ có thể nhận thấy bản thân họ quan tâm nhiều hơn tới người đàn ông
"chín chắn", khi anh ta có nhiều khả năng chứng minh bản thân, và họ
ít quan tâm tới những người đàn ông "không chín chắn", ở họ thể hiện
một sự mạo hiểm nào đó. Và phụ nữ có khả năng chịu đựng sự đa thê (tức là những
người vợ khác) tốt hơn đàn ông khi họ phải chịu đựng sự đa phu (tức là những
người chồng khác): Chia sẻ một người đàn ông thành đạt cố nhiên tốt hơn là tự
mình phải chịu đựng một người hoàn toàn thất bại. Và, thật lạ, sự đa thê thậm
chí còn phổ biến hơn hôn nhân một vợ một chồng, trong khi, có lẽ người ta chỉ
thấy tục đa phu ở hai nền văn hóa (một ở Tây Tạng và một ở Châu phi), và trong
cả hai trường hợp nó liên quan tới việc anh em trai "chia sẻ" một
người vợ để không phải chia số của cải thừa kế ít ỏi.

Xem xét điều này từ phương diện khác, đàn
ông chịu đựng sự phản bội kém hơn phụ nữ: Phụ nữ "biết" lũ trẻ là của
họ, đàn ông không bao giờ biết chắc điều này. Về mặt di truyền học, điều này có
ý nghĩa ít hơn nếu người đàn ông "chơi bời trác táng" hoặc có nhiều
bạn gái hay không chung thuỷ. Và cũng khá chắc chắn khi nói rằng hầu hết các
nền văn hóa đều khắc nghiệt với phụ nữ hơn là đàn ông về tội ngoại tình. Thực
tế, trong hầu hết các nền văn hóa, phụ nữ phải về gia đình nhà chồng - để có
thể theo dõi được việc đi và về của cô ta.

Từ quan điểm lãng mạn về tình yêu và hôn
nhân trong nền văn hóa của chúng ta, thật thú vị khi để ý thấy rằng trong hầu
hết các nền văn hóa việc thất bại trong đêm tân hôn là căn nguyên của sự ly dị
hay đổ vỡ. Trong nền văn hóa của chính chúng ta, sự khô khan và chứng bất lực
thường là nguyên nhân của việc li dị. Sinh sản dường như có vai trò quan trong
hơn chúng ta thừa nhận.

Tất nhiên, cũng có giới hạn ở một chừng mực
nhất định khi chúng ta khái quát hóa hành vi con người từ hành vi của động vật
(hay khái quát hóa một loài từ loài khác), và điều này đặc biệt đúng khi chúng
ta nói về tình dục. Chúng ta là loài động vật rất ham muốn tình dục: Hầu hết
các loài vật đều giới hạn hành vi tình dục theo những thời kỳ được ấn định,
trong khi chúng ta giao phối quanh năm và hàng tháng; Ở hầu hết các loài, con
cái có biểu hiện cực khoái chút ít, và thậm chí cả con đực cũng chỉ có biểu
hiện này trong khoảng thời gian rất ngắn, trong khi chúng ta tham gia vào hoạt
động tình dục rất nhiệt tình trong khoảng thời gian dài; Và hình như, không có
loài nào quan niệm tình dục là sự giải trí thuần tuý.

Chúng ta chỉ có thể đoán được xem làm sao
chúng ta lại như vậy. Có lẽ đó là điều cần phải làm với tình trạng không thể lo
liệu được kéo dài của những đứa trẻ của chúng ta. Tình dục đúng là cách thức
tốt để duy trì một gia đình gắn bó hơn là việc khiến nó trở nên vững chắc!