Phần V

Chương - 11 -

Đến chiều, công tước Andrey và Piotr lên xe
song mã cùng về Lưxye Gôrư. Công tước Andrey chốc chốc lại đưa mắt nhìn Piotr
thỉnh thoảng thốt ra những lởi chứng tỏ lòng chàng đang vui. Chàng chỉ cho
Piotr xem những cánh đồng, nói cho Piotr nghe về những cuộc cải thiện của mình
trong điền trang.

Piotr lầm lỳ yên lặng chỉ trả lời nhát gừng và
có vẻ đang mải suy nghĩ đăm chiêu.

Piotr nghĩ rằng công tước Andrey đang đau khổ,
rằng chàng đang lầm lạc không biết đến ánh sáng chân chính, và mình cần phải
giúp chàng, soi sáng cho chàng và đỡ chàng dậy. Nhưng khi Piotr vừa thử nghĩ
xem mình sẽ bắt đầu nói như thế nào và nói những gì thì chàng cảm thấy trước
rằng công tước Andrey chỉ cần đưa ra một câu nói, một luận cứ thôi, cũng đủ bẻ
gãy tất cả những lời thuyết giáo của mình. Chàng không dám nói, chàng sợ những
điều thiêng liêng quý báu nhất của mình có thể bị đem ra làm trò cười.

-
Này anh, tại sao anh lại nghĩ như vậy? - Piotr đột nhiên lên tiếng hỏi bạn và
cúi đầu xuống như một con bò mộng đang chực húc người ta. - Tại sao anh lại
nghĩ như vậy? Anh không nên nghĩ như vậy.

-
Tôi nghĩ cái gì nhỉ? - Công tước Andrey ngạc nhiên hỏi lại.

-
Nghĩ đến cuộc đời, đến sứ mệnh của con người. Nghĩ như anh không thể được. Tôi
cũng đã từng nghĩ như vậy và tôi đã được cứu thoát, anh có biết cái gì cứu tôi
không? Hội Tam điểm. Không, anh đừng cười. Hội Tam điểm không phải là một giáo
phái chỉ có những nghi thức suông như trước đây tôi vẫn tưởng, hội Tam điểm là
biểu hiện đẹp nhất, là biểu hiện duy nhất của những khía cạnh tốt đẹp nhất,
những khía cạnh vĩnh viễn của nhân loại.

Và chàng bắt đầu trình bày cho công tước
Andrey nghe về hội Tam điểm theo như chàng quan niệm. Chàng nói rằng hội Tam
điểm là một học thuyết Cơ đốc thoát khỏi những ràng buộc của nhà nước và tôn
giáo; học thuyết của bình đẳng, hữu ái và tình thương.

-
Chỉ có đoàn thể thiêng liêng của chúng tôi là hiểu được ý nghĩa chân chính của
cuộc sống, tất cả những cái khác đều chỉ là giấc mộng. - Piotr nói. - Anh ạ,
anh nên biết rằng ngoài hội này ra thì tất cả chỉ là giả dối, lừa đảo, và tôi
cũng đồng ý với anh rằng đối với một con người thông minh và nhân hậu thì chỉ
còn một cách là sống cho trọn cuộc đời của mình, cố sao đừng làm phiền đến kẻ
khác. Nhưng anh hãy tiếp thu những tín điều chủ yếu của chúng tôi, hãy vào hội
cuả chúng tôi, hãy phó thác mình cho chúng tôi, hãy để cho chúng tôi chỉ dẫn
anh, rồi anh sẽ thấy ngay như tôi đã thấy, rằng mình là một mắt xích của sợi
dây chuyền to lớn và vô hình mà đầu dây mất hút trên trời cao. - Piotr nói.

Công tước Andrey im lặng, mắt nhìn thẳng về
phía trước, lắng nghe Piotr nói. Đã mấy lần chàng không nghe ra vì tiếng bánh
xe lăn ầm ầm, phải hỏi lại những lời chàng chưa nghe rõ. Nhìn cái ánh sáng khác
thường lấp lánh trong đôi mắt của công tước Andrey và thấy chàng im lặng, Piotr
biết rằng những lời của mình không phải là vô ích, rằng công tước Andrey sẽ
không ngắt lời chàng và sẽ không chế nhạo những điều chàng nói.

Họ đến một con sông ngập nước, phải dùng phà
mới qua được. Trong khi người nhà xếp chỗ cho xe ngựa, họ cũng bước lên phà.
Công tước Andrey chống khuỷu tay vào mạn phà im lặng nhìn mặt nước lấp lánh
dưới ánh mặt trời sắp tắt.

-
Thế nào, anh nghĩ thế nào về những điều tôi vừa nói. Tất cả những điều cậu nói
đều đúng. Nhưng cậu bảo: anh hãy vào hội của chúng tôi rồi tôi sẽ chỉ cho anh
thấy mục đích của cuộc sống và sứ mạng của con người, cũng như quy luật chi
phối vũ trụ. Nhưng chúng ta là ai? Là người. Tại sao các anh lại biết hết được.
Tại sao một mình tôi không thấy được những điều các anh thấy. Các anh cho rằng
trái đất là vương quốc của cái thiện, của chân lý, nhưng tôi không thấy thế.

Piotr
ngắt lời chàng:

-
Anh có tin vào cuộc sống sau này không?

-
Cuộc sống sau này ư?

Công tước Andrey hỏi lại, nhưng Piotr không để
cho chàng có thì giờ trả lời, chàng cho rằng công tước Andrey hỏi lại như thế
tức là có ý phủ nhận, hơn nữa chàng đã từng biết những tư tưởng vô thần trước
đây của công tước Andrey.

-
Anh nói rằng anh không thể thấy vương quốc của cái thiện và chân lý trên trái
đất. Tôi cũng vậy, trước kia tôi cũng không thấy vì không thể nào thấy nó được
nếu cho rằng cuộc sống của ta là sự kết thúc của tất cả. Ở trên trái đất, chính
ở trên trái đất này (Piotr đưa tay lên chỉ những cánh đồng xung quanh) không có
chân lý - Tất cả đều xấu xa và giả dối; nhưng trong vũ trụ, trong toàn thể vũ
trụ thì chân lý ngự trị; chúng ta bây giờ là con của trái đất, nhưng trong vĩnh
viễn thì chúng ta lại là con của toàn thể vũ trụ. Chẳng lẽ trong tâm hồn tôi
không cảm thấy rằng tôi là một bộ phận của cái toàn thể lớn lao và hài hòa kia
hay sao? Chẳng lẽ tôi không cảm thấy rằng tôi là một bộ phận trong con số to
lớn không sao đếm xuể của những sinh vật trong đó Thượng đế. - Hay là cái sức
mạnh tối cao, anh muốn gọi là gì cũng được. - Tự biểu hiện, rằng tôi là một mắt
xích, một bậc trên cái thang đi từ những vật thấp nhất đến những vật cao nhất?
Nếu tôi thấy và tôi thấy rõ ràng cái thang ấy đi từ cây cỏ đến con người thì
tại sao tôi có thể giả thiết rằng cái thang ấy đến tôi là hết mà không đưa đi
xa hơn nữa, xa hơn nữa? Tôi cảm thấy rằng không những tôi không thể mất đi cũng
như không có cái gì ở trong vũ trụ có thể mất đi cả, mà tôi sẽ vĩnh viễn tồn
tại, và đã vĩnh viễn tồn tại. Tôi cảm thấy rằng ngoài tôi ra và ở trên tôi có
những linh hồn đang sống, và trong cái thế giới ấy chân lý đang tồn tại.

-
Phải, đó là học thuyết của Herder (1) - Công tước Andrey nói. - Nhưng, cậu ạ,
cái đó không thuyết phục được tôi đâu, mà chỉ có cuộc sống và cái chết mới
thuyết phục được tôi thôi. Cái thuyết phục được tôi là thấy rằng một con người
thân mến, gắn bó với mình mà đối với người ấy mình đã có lỗi và vẫn từng hy
vọng chuộc lỗi (công tước Andrey nói giọng run run và quay mặt đi). Thế rồi đột
nhiên con người ấy đau đớn khổ sở, và thôi tồn tại... Tại sao? Không lẽ nào lại
không có câu trả lời! Và tôi tin rằng có câu trả lời. Chính cái đó mới có sức thuyết
phục, và chính cái đó đã thuyết phục được tôi. - Công tước Andrey nói.

(1)
Johann Godfned Herder (1744-1803), văn sĩ lãng mạn, triết gia và sử gia Đức.

-
Phải đấy, phải đấy. - Piotr nói. - Thì chính tôi cũng nói đến điều đó đấy thôi!

K
hông phải. Tôi chỉ nói rằng không phải những lý luận thuyết phục được tôi về sự
tất yếu của cuộc sống sau này, mà chính là việc ta đang đi trong cuộc đời, tay
cầm con người ấy, thế mà đột nhiên con người ấy biến mất ở đâu đây trong cõi hư
vô, thế rồi ta dừng lại trước cái vực thẳm ấy và nhìn vào đấy. Tôi đã nhìn vào
cái vực thẳm ấy...

-
Thế rồi thế nào! Anh biết rằng có nơi ấy, ở đấy có một cái gì đấy. Nơi ấy chính
là cuộc sống sau này và cái ấy chính là Thượng đế.

Công
tước Andrey không đáp. Chiếc xe và mấy con ngựa đã lên bờ từ lâu, xe đã thắng,
mặt trời đã lặn một nửa và sương giá buổi chiều dã gieo lên những vũng nước ở
bến sông những vì sao lấp lánh, nhưng Piotr và Andrey vẫn đứng trên phà nói
chuyện, khiến cho những người đầy tớ những người đánh xe và người chở phà phải
ngạc nhiên.

-
Nếu có Thượng đế và có cuộc sống sau này, thì phải có chân lý và có đạo đức, và
hạnh phúc cao nhất của con người chính là cố gắng đạt đến nó - Piotr nói, - Cần
phải sống, cần phải yêu thương, cần phải tin rằng chúng ta không phải chỉ sống
hôm nay trên mảnh đất này mà đã sống và sẽ sống vĩnh viễn ở nơi kia: trong vũ
trụ (chàng chỉ tay lên bầu trời).

Công tước Andrey chống tay lên mạn phà, và
lắng tai nghe, mắt nhìn đăm đăm vào cái vệt sáng đỏ ngầu mà mặt trời trải lên
trên mặt nước xanh lam. Piotr im bặt. Chung quanh hoàn toàn yên tĩnh.

Phà đã cập bến từ lâu. Trong buổi chiều êm ả
chỉ nghe tiếng sóng yếu ớt vỗ vào đáy phà. Công tước Andrey mường tượng như
tiếng nước vỗ róc rách kia cùng hòa lời với tiếng nói của Piotr mà khuyên
chàng: "Thật đấy, anh hãy im đi".

Công tước Andrey thở dài và đưa đôi mắt sáng
long lanh và dịu dàng như mắt trẻ thơ nhìn vào mặt Piotr đang đỏ bừng, say sưa
nhưng vẫn e ngại rụt rè vì thấy mình vẫn không bằng bạn.

-
Phải, chỉ mong được như vậy! - Chàng nói. - Nhưng kia, thôi chúng ta lên xe đi.
- Công tước Andrey nói thêm và sau khi rời phà bước lên bờ, chàng nhìn lên bầu
trời mà Piotr đã chỉ cho chàng, và kể từ trận Austerlix cho đến nay lần đầu
tiên chàng lại nhìn thấy cái bầu trời cao lồng lộng, bầu trời vĩnh viễn mà
chàng đã từng thấy khi chàng nằm trên chiến trường, và một cái gì lâu nay đã
thiếp đi, một cái gì tốt đẹp nhất trong tâm hồn chàng chợt bừng tỉnh, vui sướng
và trẻ trung. Cái cảm giác ấy biến mất khi chàng lại bước vào những hoàn cảnh
hàng ngày của cuộc sống, nhưng chàng biết rằng cái cảm giác ấy vẫn sống trong
chàng mặc dầu chàng không phát huy nó được. Buổi gặp mặt Piotr hôm ấy đối với
công tước Andrey là bước đầu của một cuộc sống mới mẻ trong nội tâm của chàng,
tuy bên ngoài chẳng có gì thay đổi.

Phần V

Chương - 12 -

Khi
cỗ xe chở công tước Andrey và Piotr dừng lại trước thềm chính của ngôi nhà ở
Lưxye Gôrư thì trời đã xấm tối. Trong khi xe tiến vào cổng, công tước Andrey
mỉm cười nhắc Piotr lưu ý đến cái cảnh hốt hoảng cuống quýt bấy giờ đang diễn
ra ở thềm sau. Một người đàn bà lưng còng, vai mang bị, và một người đàn ông
thấp, bé để tóc dài, mặc áo đen, nhìn thấy chiếc xe ngựa đi vào liền chạy vội
ra cửa sau. Hai người đàn bà chạy theo họ và cả bốn người ngoái cổ nhớn nhác
nhìn cái xe ngựa rồi hốt hoảng chạy lên bậc thềm cửa sau.

-
Đấy là những "con người nhà Trời" của Masa đấy. - Công tước Andrey
nói. - Thấy xe chúng mình đến họ tưởng là ông cụ. Đây là việc duy nhất mà Masa
không nghe lời ông cụ; ông cụ ra lệnh đuổi những người hành hương, còn Masa thì
lại tiếp họ.

-
Nhưng "người nhà Trời" là thế nào? - Piotr hỏi.

Công
tước Andrey chưa kịp trả lời, thì mấy người đầy tớ đã chạy ra đón tiếp. Chàng
hỏi họ xem lão công tước đi đâu và đã sắp về chưa.

-
Lão công tước hiện ở trên tỉnh, và có lẽ chỉ lát nữa là về đến nhà.

Công tước Andrey đưa Piotr vào căn phòng riêng
của chàng trong nhà lão công tước, một căn phòng bao giờ cũng được dọn đẹp tươm
tất sẵn sàng đón tiếp chàng, rồi bước sang phòng trẻ.

-
Đến thăm em gái tôi. - Công tước Andrey nói với Piotr - Tôi chưa gặp cô ta; bây
giờ cô ta đang lén lút ngồi với những "người nhà Trời" của cô ta. Thế
nào cô ta cũng sẽ luống cuống, nhưng kệ cô ấy cậu sẽ được thấy những con người
nhà Trời. Ngộ nghĩnh lắm kia, thật đấy!

-
Những con người nhà Trời là thế nào? - Piotr hỏi.

-
Rồi cậu sẽ thấy.

Quả nhiên công tước tiểu thư Maria rất luống
cuống khi hai người bước vào. Mặt tiểu thư ửng lên từng đám đỏ. Trong gian
phòng ấm cúng của nàng với những ngọn đèn chong leo lét trước cái tủ thờ
đựng tượng thánh, một cậu thiếu niên còn ít tuổi, mũi dài, tóc dài, ăn mặc theo
lối tu sĩ, đang ngồi bên cạnh nàng trên đi-văng trước chiếc xamovar.

Một bà già gầy gò, nhăn nheo, vẻ mặt hiền lành
như mặt trẻ con, đang ngồi trên ghế bành, cạnh hai người.

-
Anh Andrey ư? Sao không báo trước cho em biết? - Tiểu thư Maria nói với giọng
trách móc dịu dàng. Nàng đứng ra trước những người hành hương như một con gà
mái mẹ che chở cho đàn gà con.

-
Rất hân hạnh được gặp anh. Tôi rất sung sướng được gặp anh!

Nàng nói với Piotr khi chàng hôn tay nàng.
Nàng biết chàng từ khi còn nhỏ và đến nay tình bạn của chàng với Andrey, nỗi
bất hạnh của chàng trong hôn nhân và nhất là cái khuôn mặt hiền hậu và chất
phác của chàng làm cho nàng có thiện cảm. Nàng nhìn chàng với cặp mắt trong
sáng và đẹp đẽ của nàng, dường như muốn nói: "Tôi rất quý mến anh nhưng
xin anh đừng chế nhạo những người bạn của tôi". Sau khi trao đổi những lời
chào hỏi đầu tiên, họ ngồi xuống.

-
À cả Ivanuska cũng ở đây à, - Công tước Andrey nói, mỉm cười hất hàm về phía
người hành hương trẻ tuổi.

-
Andrey! - Công tước tiểu thư Maria nói, giọng van lơn.

-
Cậu phải biết rằng đó là một người đàn bà - Công tước Andrey nói với Piotr.

-
Anh Andrey, em van anh! - Tiểu thư Maria nhắc lại.

Có
thể thấy rõ rằng công tước Andrey chế nhạo những người hành hương và tiểu thư
Maria bênh vực họ một cách vô hiệu như thế nào đã thành một thói quen giữa hai
người.

-
Nhưng em ạ - Công tước Andrey nói. - Lẽ ra, em phải biết ơn anh mới phải, vì
anh đã cắt nghĩa cho anh Piotr hiểu rõ tình thân của em với người trẻ tuổi kia
là như thế nào?

-
Thật à? Piotr nói đoạn đưa mắt nhìn vào mặt Ivanuska qua đôi kính trắng, vẻ tò
mò và nghiêm trang, khiến tiểu thư Maria rất cảm ơn chàng. Trong khi đó
Ivanuska cũng hiểu rằng người ta đang nói về mình, đôi mắt linh khôn nhìn hết
người này đến người khác.

Công
tước tiểu thư Maria lo sợ cho các bạn của mình như vậy cũng vô ích, vì họ chẳng
hề mảy may sợ sệt. Bà già cúi mặt xuống nhưng vẫn liếc mắt nhìn hai người mới
vào, bà ta úp chén trà đã uống cạn lên đĩa tách, đặt miếng đường cắn dở bên
cạnh và điềm tĩnh ngồi yên không nhúc nhích trên ghế bành, chờ đợi người ta rót
trà mời mình uống nữa, Ivanuska trong khi đưa đĩa tách lên miệng nhấp trà vẫn
liếc nhìn hai người thanh niên với cặp mắt tinh ranh của đàn bà.

-
Bà ở đâu, ở Kiev(1) phải không? - Công tước Andrey hỏi bà già.

-
Thưa cậu tôi có ở đấy. - Bà già nhanh nhẩu đáp, - Ngày lễ Giáng sinh tôi đã may
mắn được các vị Phúc lộc truyền cho những điều bí ẩn thiêng liêng của thiên
đường và bây giờ thưa cậu tôi ở Kolyazin(2), ở đấy vừa có một thánh ân rất lớn.

(1)
Kiev là nơi đi hành hương trọng yếu nhất của Nga. Ở đấy có tu viện Petse và các
ngôi mộ của 118 vị "phúc lộc" tức những người đã được tôn lên làm
thánh sau khi chết (thường là tuẫn dạo).

(2)
Kolyazin: một thành phố nhỏ ở tỉnh Tver ở đấy cũng có một tu viện nổi tiếng:
khách hàng hương đến đấy đặc biệt vào ngày thứ sáu.

-
Thế Ivanuska đi với bà phải không?

-
Không, thưa ngài, tôi đi một mình. - Ivanuska cố lấy giọng trầm đáp. - Mãi đến
Yukhov tôi và bà Pelagheyuska mới gặp nhau.

Bà
Pelagheyuska ngắt lời người bạn hành hương hẳn là bà ta muốn kể lại những điều
bà đã được thấy.

-
Thưa ngài ở Kolyazin vừa có một thánh ân lớn hiển hiện.

-
Thế nào? Lại những thánh cốt mới chứ gì? - Công tước Andrey hỏi.

-
Kìa anh Andrey, em van anh. - Tiểu thư Maria nói. - Bà Pelagheyuska, bà đừng kê
nữa.

-
Ồ kìa tiểu thư, tại sao lại không kể. Tôi mến cậu nhà lắm, cậu tốt lắm. Cậu nhà
được Chúa chọn lựa: cậu đã cho tôi mười rúp, tôi còn nhớ. Lúc tôi ở Kiev, ông
Kolyazin là một người ngây dại(3) có nói với tôi (ông ta thực là người nhà
trời, ông ta đi chân không mùa đông cũng như mùa hạ) ông ta nói với tôi thế
này, bà đến đây làm gì đây không phải chỗ của bà, bà hãy đi Kolyazin đi, ở đấy
có một pho tượng thánh đã hiển hiện. Nghe nói thế tôi liền từ biệt mộ các vị
phúc lộc rồi ra đi…

(3) Ngày trước có những người ngây dại hoặc
giả cách ngây dại được tín đồ chính giáo xem là những "người nhà
Trời" hay "người của thượng để" biết được những điều bí ẩn của
thiên đường.

Tất
cả mọi người im lặng, chỉ có bà hành hương nói một mình giọng đều đều, chốc
chốc lại xuýt xoa.

-
Thưa ngài, tôi đến Kolyazin, dân ở đây nói với tôi: một thánh ân lớn đã hiển
hiện, đầu thánh chảy trên má của Đức mẹ Chúa trời.

-
Thôi được rồi, được rồi, sau hãy kể - Tiểu thư Maria đỏ mặt nói.

-
Cho phép tôi hỏi bà ta một câu. - Piotr nói. - Chính mắt bà trông thấy à?

-
Chứ sao nữa, thưa ngài, chính tôi đã được cái hân hạnh ấy, mặt Đức mẹ sáng rực
lên như ánh sáng thiên đường và dấu thánh trên má của Đức mẹ cứ nhỏ giọt, nhỏ
giọt xuống…

Piotr
nãy giờ vẫn chăm chú lắng nghe bà hành hương, nói một cách ngây thơ:

-
Ô thế thì đúng là lừa bịp rồi!

-
Ồ thưa ngài, ngài nói gì lạ vậy! - Bà Pelagheyuska hoảng hốt kêu lên, đưa mắt
nhìn tiểu thư Maria như muốn cầu cứu.

-
Đấy là họ lừa dối nhân dân đấy. - Piotr nhắc lại.

-
Lạy Chúa tôi. - Bà hành hương vừa làm dấu thánh vừa nói. - Ồ, ngài đừng nói
thế. Đấy, có ông đại tướng không tin, ông ta nói là bọn tu sĩ lừa bịp, ông ta
vừa dứt lời là mù mắt ngay. Thế rồi ông ta nằm mơ thấy Đức mẹ Peserxkaya đến
gàp ông ta và nói: "Ngươi hãy tin ta, ta sẽ chữa cho ngươi khỏi". Thế
rồi ông ta cầu khẩn: "Đưa tôi đến Đức mẹ, đưa tôi đến Đức mẹ". Tôi
nói thực với ngài, chính mắt tôi trông thấy… họ đưa ông ta ra. - cái ông bị mù
ấy đến Đức mẹ. Ông ta đến trước tượng Đức mẹ quỳ xuống và nói: "Đức mẹ cứu
con với, con xin dâng Đức mẹ tất cả những gì mà Sa hoàng đã ban tứ cho
con". Chính mắt tôi trông thấy có một ngôi sao dính vào tượng Đức mẹ. Thế
rồi mắt ông ta sáng lại! Nói như vậy là có tội đây. Đức chúa sẽ trừng phạt cho
mà xem. - Bà ta lên giọng răn dạy nói với Piotr.

-
Nhưng làm thế nào ngôi sao lại có thể ở trên tượng thánh được? - Piotr hỏi. - Đức
mẹ mà người ta cũng đề bạt lên chức tướng à? - Công tước Andrey mỉm cười nói.

Pelagheyuska
bỗng tái mặt đi và chắp hai tay lại:

-
Ông ơi, sao ông lại ăn nói như vậy, xin Chúa tha tội cho ông, - Bà ta làm dấu
thánh, - Xin Chúa tha tội cho ông. Thưa tiểu thư, như vậy thế nghĩa là thế nào?
- Bà ta nói với công tước tiểu thư Maria, đoạn đứng dậy mếu máo nhặt cái bị, rõ
ràng bà ta sợ hãi và xấu hổ vì đã nhận ơn huệ của một nhà trong đó người ta có
thể nói những lời báng bổ như vậy, nhưng vẫn tiếc khi phải từ bỏ những ơn huệ
đó.

-
Ô hay, sao các anh lại thế? - Tiểu thư Maria nói. - Các anh đừng đến chỗ tôi có
hơn không?

-
Nào có gì đâu, tôi chỉ nói đùa đấy thôi bà Pelagheyuska ạ - Piotr nói. - Thưa
công tước tiểu thư, thực tình tôi không muốn làm phật ý bà ấy, tôi chỉ nói thế
thôi. Bà dừng nghĩ gì, tôi chỉ nói đùa thế thôi. - Chàng vừa nói vừa mỉm cười
bẽn lẽn như muốn chuộc lỗi.

Bà Pelagheyuska dừng lại có vẻ nghi ngờ, nhưng
thấy gương mặt Piotr biểu lộ một lòng hối hận hết sức thành thật, và thấy công
tước Andrey hết nhìn Piotr lại nhìn bà ta một cách dịu dàng nên cũng dần dần
yên tâm.