Chương 7: Ngoài trời thoáng đãng

- Không khí ở đây trong sạch, chứ
ở cung điện của chúng tôi thì thật là tù hãm, hiểu theo mọi nghĩa.

- Tôi cũng có một việc rất quan trọng
muốn nói với ông… - Aliosa nói.

- Làm gì mà không biết được rằng ông
đến tôi là có việc. Không có việc thì hẳn là chẳng bao giờ ông quá bộ đến nhà tôi.
Chẳng lẽ ông đến chỉ để mách tội thằng bé nhà tôi thôi à? Không có nhẽ? Nhân tiện
xin nói về thằng bé: tôi không thể nói rõ mọi ngọn ngành với ông được, nhưng bây
giờ tôi sẽ miêu tả cho ông thấy cảnh tượng ấy. Ông ạ, mới một tuần trước thôi, búi
xơ mướp dày rậm hơn - tôi nói về bộ râu của tôi đấy; người ta gọi bộ râu của tôi
là búi xơ mướp mà, chủ yếu là bọn học trò. Thế này nhé, hôm ấy anh Dmitri Fedorovich
của ông túm râu tôi lôi từ quán rượu ra quảng trường, đúng vào lúc tan học, thằng
Iliusa cùng ra về với chúng bạn. Thấy tôi như thế, nó chạy bổ đến với tôi: “Ba ơi,”
nó la lên, “ba ơi!” Nó níu lấy tôi. Ôm tôi, muốn giằng tôi ra, gào lên với kẻ làm
nhục tôi: “Buông ra, buông ra, đây là ba tôi, ba tôi, tha thứ cho Người,” - nó gào
lên như thế. “Xin hãy tha thứ.” Nó cũng níu lấy ông ta bằng đôi tay nhỏ bé, và hôn
tay ông ta, hôn chính bàn tay ấy… Tôi nhớ giây phút ấy, khuôn mặt lúc ấy, tôi không
quên và không bao giờ quên được!

- Tôi thề với ông, - Aliosa kêu lên,
- anh tôi sẽ bày tỏ với ông sự hối hận thành thực nhất, đầy đủ nhất, thậm chí là
quỳ gối ngay trên quảng trường ấy…

- A ha, đấy mới là dự định, không
phải trực tiếp từ ông ta, mà chỉ là do sự cao quý của cái tim nồng nhiệt của ông
mà có. Đáng ra ông nên nói luôn như thế thì hơn. Không, nếu vậy hãy cho phép tôi
nói nốt về tinh thần nghĩa hiệp và thượng võ của anh ông, bởi vì hôm ấy ông ta đã
bộc lộ rõ. Sau một chập túm râu tôi lôi đi, ông ta buông tôi ra: “Mi là sĩ quan,”
- ông ta nói, - “ta cũng là sĩ quan. Nếu mi tìm được một người đứng đắn ra làm chứng
thì bảo người đó đến tìm ta, ta sẽ cho mi được toại ý, mặc dù mi là kẻ vô lại!”
Ông ta nói thế đấy. Đích thị là tinh thần hiệp sĩ! Sau đó tôi ra về với thằng Iliusa,
nhưng cái cảnh tượng gia đình truyền kiếp ấy mãi mãi hằn lại trong tâm hồn nó. Không,
như vậy thì chúng tôi còn là quý tộc đâu nữa. Thì ông cứ suy xét xem, ông vừa ở
nhà tôi ra, ông thấy gì? Ba phụ nữ, một người bại liệt và lẩn thẩn, một người bại
liệt và gù, người thứ ba đi lại được, nhưng quá thông minh, sinh viên, đang háo
hức trở lại Peterburg để đi tìm quyền lợi cho phụ nữ trên bờ sông Neva. Về Iliusa
thì tôi không nói, nó mới có chín tuổi, đơn thương độc mã, bởi vì nếu tôi chết đi
thì cả nhà tôi sẽ ra sao, tôi chỉ hỏi ông câu ấy thôi? Bởi vậy nếu tôi thách đấu
với ông ta mà chẳng may ông ta giết chết tôi thì cơ sự sẽ ra sao? Cả nhà tôi sẽ
ra sao? Tệ hại hơn nữa, nếu không bị giết chết, mà chỉ tàn tật: không làm gì được
nữa, mà vẫn cần ăn, khi ấy ai nuôi tôi, ai sẽ nuôi cả nhà? Hay Iliusa sẽ phải thôi
học để ngày ngày đi ăn xin? Đối với tôi, thách đấu ông ta là như thế đấy, chỉ là
chuyện dớ dẩn, có vậy thôi.

- Anh ấy sẽ xin lỗi ông, sẽ khấu đầu
dưới chân ông giữa chốn đông người. - Aliosa lại kêu lên.

- Tôi muốn kiện ông ta, - đại úy nói
tiếp, - nhưng ông hãy giở bộ luật của chúng ta ra mà xem, dù tôi có được kiện thì
kẻ làm nhục tôi có phải bồi thường cho tôi nhiều lắm không? Đã thế Agrafena Alecxandovna
còn gọi tôi đến và quát mắng: “Đừng có mà dại! Người mà kiện anh ấy thì ta sẽ làm
tóe loe ra cho cả bàn dân thiên hạ biết rằng anh ấy đánh ngươi là vì ngươi lừa bịp,
như vậy thì chính ngươi sẽ bị lôi ra tòa.” Chỉ có Trời biết ai sai khiến tôi lừa
bịp và cái thứ tôm tép như tôi hành động như thể là theo lệnh của ai - chẳng phải
là do chính cô ta và cụ Fedor Pavlovich sai bảo hay sao? Cô ta còn nói thêm: “Ta
sẽ đuổi cổ nhà ngươi đi, nhà người sẽ không kiếm được đồng nào của ta nữa. Ta sẽ
nói với ông thương gia của ta, ông ấy cũng sẽ đuổi cổ nhà ngươi đi.” Tôi nghĩ: nếu như cả ông thương gia cũng đuổi
tôi nữa thì tôi kiếm sống bằng cách nào? Tôi chỉ có hai người thôi, bởi vì cụ Fedor
Pavlovich nhà ông chẳng những không tin cậy tôi nữa vì một nguyên nhân khác, mà
dựa vào những giấy biên nhận của tôi hiện đang ở trong tay cụ, cụ còn muốn đưa tôi
ra tòa. Vì thế tôi đành ngậm miệng, ông đã thấy cái hang chuột của tôi rồi đấy.
Bây giờ xin hỏi: thằng Iliusa nó cắn ngón tay ông có đau không? Ở nhà tôi không
dám hỏi kĩ trước mặt nó.

- Đau lắm. Em ấy rất tức tối. Em ấy
trả thù tôi vì tôi là người của gia đình Karamazov, bây giờ thì tôi hiểu rõ rồi.
Nhưng giá như ông thấy em nó ném đã với bọn bạn học như thế nào. Nguy hiểm lắm,
trẻ con nó dại dột, một hòn đá có thể choang vỡ đầu.

- Nó cũng bị trúng một hòn rồi đấy
chứ, không vào đầu, nhưng vào ngực, phía trên tim một chút, tím bầm, về đến nhà
nó khóc rên rỉ, rồi nó ốm.

- Ông nên biết là chính em ấy đánh
trước, vì căm uất thay cho ông mà em ấy phát khùng lên, chúng nó bảo em đã rút dao
díp đâm vào mạng sườn một thằng bé tên là Kraxotkina…

- Tôi có nghe nói, nguy hiểm thật.
Kraxotkina là một viên chức ở đây, có thể rầy rà đấy…

- Tôi khuyên ông, - Aliosa hăm hở
nói tiếp, - nên cho em ấy nghỉ học ở nhà một thời gian, để cho em nó nguôi nguôi…

- Giận dữ! - Viên đại úy tiếp lời.
- Đúng là giận dữ. Một đứa bé mang trong lòng cơn giận dữ vĩ đại. Ông không biết
những điều đó đâu. Hãy để tôi kể lại thật rõ câu chuyện ấy. Số là sau khi xảy ra
việc ấy, tất cả bạn học trò ở trường đều trêu chọc nó, gọi nó là búi xơ mướp. Bọn
học trò là ác lắm kia: để riêng từng đứa thì chúng là thiên thần, tụ tập với nhau,
đặc biệt là ở trường, thì chúng thường rất ác. Chúng bắt đầu trêu chọc Iliusa, khơi
dậy trong nó đức tính cao quý. Một đứa con trai bình thường, yếu đuối sẽ cam chịu,
xấu hổ về bố mình, còn thằng này một mình chống lại tất cả để bênh vực bố. Bênh
vực bố và bảo vệ chân lí, bảo vệ sự thật. Bởi vì khi nó hôn tay anh ông và la lên
với ông ta: “Thứ lỗi cho ba tôi, thứ lỗi cho ba tôi,” nó phải dằn lòng biết chừng
nào, điều đó chỉ có Chúa Trời biết, tôi biết. Thế đấy, con cái chúng tôi - không
phải con cái các ông, mà con cái chúng tôi, con của những kẻ nghèo khổ, bị khinh
miệt, nhưng cao quý, - con cái chúng tôi biết rõ sự thật trên trái đất ngay từ khi
mới có chín tuổi đầu. Những người giàu làm sao mà biết được: suốt đời họ không tìm
hiểu sâu sắc như thế, còn thằng Iliusa nhà tôi thì ngay lúc nó hôn tay ông ta trên
quảng trường nó đã thấu hiểu toàn bộ chân lí, ngay lúc ấy. Chân lí ấy đã nhập vào
nó và làm nó mang thương tích suốt đời, - ông đại úy nói một cách hăng say và như
điên cuồng, nắm tay phải đấm vào lòng bàn tay trái như muốn diễn tả cụ thể “chân
lí” gây thương tích cho Iliusa của ông như thế nào. - Ngay hôm ấy nó lên cơn sốt,
mê sảng suốt đêm. Suốt ngày hôm ấy nó ít nói với tôi, thậm chí hoàn toàn im lặng,
tôi để ý thấy nó cứ nhìn tôi hoài từ trong cái xó của nó, nó luôn luôn xán đến gần
cửa sổ, làm như học bài, nhưng tôi thấy nó chẳng màng gì đến bài vở đâu. Hôm sau
tôi uống rượu, tôi chẳng còn nhớ gì mấy, tôi thật là tội lỗi, là vì đau xót mà.
Mẹ nó khóc. - Tôi yêu mẹ nó lắm, - chỉ vì đau khổ mà tôi phung phí những đồng tiền
cuối cùng. Thưa ông, xin chớ khinh tôi; ở nước Nga chúng ta những người say rượu
là người tốt bụng nhất. Những người tốt bụng nhất ở nước ta là người say rượu. Hôm
ấy tôi nằm bẹp và chẳng nhớ đến Iliusa nữa, nhưng chính hôm ấy, ở trường từ sáng
chúng bạn đã chế giễu nó; hét vào mặt nó: “Búi xơ mướp, người ta túm búi xơ mướp
của bố mày lôi ra khỏi quán rượu còn mày chạy bên cạnh và xin tha thứ.” Hôm sau
nữa, nó đi học về, tôi thấy mặt nó thất thần, tái xanh tái xám. Tôi hỏi: “Con làm
sao thế?” Nó lặng thinh. Ở nhà thì không thể chuyện trò gì được, mẹ và các chị nó
sẽ xen vào ngay, các chị nó đã biết ngay từ hôm đầu tiên. Varvara Nikolaevna đã
cằn nhằn tôi: “Ba là thằng hề, ba mà có làm được việc gì cho ra hồn ư?” “Đúng thế,”
- tôi nói, - “Varvara Nikolaevna ạ, chúng ta thì làm sao có được cái gì cho ra hồn
kia chứ?” Lần ấy tôi lảng tránh bằng cách như thế. Đến chiều tôi đưa thằng bé đi
dạo chơi. Ông nên biết rằng ngay từ trước đấy, chiều nào tôi với nó cũng đi dạo
chơi, trên chính con đường mà tôi với ông đang đi đây này, từ cổng rào nhà chúng
tôi đến tận tảng đã lớn nằm trơ trọi trên đường bên hàng rào kia kìa, bắt đầu từ
đó là bãi chăn thả của thành phố: một nơi rất hoang vắng và tuyệt đẹp. Hai bố con
tôi đi với nhau, tay nắm tay, như thường lệ; tay nó nhỏ nhắn, ngón tay thanh mảnh,
lạnh giá, nó vẫn bị đau ngực mà. “Ba ơi, nó nói, ba!” “Gì kia?” - tôi nói: tôi thấy
mắt nó quắc lên. “Ba ơi, nó làm nhục ba quá, ba ơi.” “Làm thế nào được, Iliusa,”
- tôi nói. “Đừng chịu nhịn nó ba ạ, đừng chịu. Bọn ở trường con bảo rằng nó cho
ba mười rúp để ba chịu cho nó làm như vậy.” “Không, tôi nói, Iliusa ạ, bây giờ ba
không đời nào lấy tiền của nó.” Thế là nó run cả người lên, vồ lấy tay tôi mà hôn.
“Ba ơi, nó nói, ba thách nó quyết đấu đi, ở trường chúng nó chọc tức con, bảo ba
là hèn nhát, không dám thách đấu, mà sẽ nhận mười rúp của nó.” “Ba không thể thách
đấu với nó, Iliusa ạ,” tôi đáp và trình bày vắn tắt với nó tất cả những gì mà tôi
vừa nói với ông. Nghe xong nó nói: “Ba ơi, ba, dù sao ba cũng đừng chịu dàn hoà;
khi nào lớn lên con sẽ thách đấu và con sẽ giết nó!” Mắt nó quắc lên, nảy lửa. Dẫu
sao tôi cũng là người bố, phải nói cho nó biết sự thật. Tôi bảo nó: “Giết người
là phải tội, dù là trong trận thách đấu đi nữa.” “Ba ơi,” - nó nói, - “Ba, khi nào
lớn lên con sẽ quật ngã nó, con sẽ dùng liếm đánh bật kiếm của nó đi, con xông tới
quật ngã nó, vung kiếm lên vào bảo nó: bây giờ tao có thể giết mày, nhưng tao tha
cho mày, cứ liệu hồn!” Ông thấy đấy, thưa ông, ông nên biết trong hai ngày ấy những
gì đã diễn ra trong đầu nó, ngày đêm nó chỉ nghĩ đến cuộc báo thù ấy, ban đêm hẳn
là nó nói mê về chuyện ấy. Mãi đến khi nó đi học về bị đánh đau, ấy là ngày hôm
kia, tôi mới biết hết, và ông nói phải, tôi sẽ không cho nó đến trường ấy nữa. Tôi
được biết là một mình nó chống lại cả lớp và nó thách thức tất cả mọi người, nó
điên tiết lên, tim nó bừng bừng lửa hận, tôi sợ cho nó. Bố con tôi lại đi dạo. “Ba
ơi,” - nó hỏi, - “ba ơi, có phải những người giàu là người mạnh nhất trên đời phải
không?” “Đúng,” - tôi nói, - “Iliusa ạ, trên đời không có ai mạnh hơn người giàu.”
“Ba ơi,” - nó nói, - “rồi con sẽ giàu có, con sẽ trở thành sĩ quan: và sẽ đánh bại
mọi địch thủ. Nga hoàng sẽ ban thưởng cho con, khi ấy con về với ba và không kẻ
nào dám…”

Nó im lặng một lát rồi nói, môi nó
vẫn run run như trước: “Ba ơi nó nói, cái thành phố của chúng ta sao mà tồi quá
đi thôi, ba ạ!” “Đúng,” - tôi nói, - “Iliusetrka, thành phố của chúng ta chẳng lấy
gì làm tử tế lắm.” “Ba ơi, chúng ta chuyển sang thành phố khác đi,” - nó nói, -
“đến một thành phố tử tế, ở đó không ai biết chúng ta.” “Chúng ta sẽ đi,” - tôi
nói, - “sẽ đi, Iliusa ạ, bao giờ ba dành dụm đủ tiền thì đi.” Tôi vui mừng vì có
dịp làm cho nó quên đi những ý nghĩ đen tối và tôi cùng với nó mơ ước dọn nhà sang
tỉnh khác, chúng tôi sẽ mua một con ngựa và một cỗ xe. “Chúng ta sẽ để mẹ và các
chị ngồi xe, che nắng che gió cho họ, còn bố con ta sẽ đi bên cạnh, thỉnh thoảng
ba sẽ cho con lên xe, còn ba sẽ đi bên cạnh, vì cần giữ sức ngựa, không thể cả nhà
ngồi xe được, chúng ta sẽ lên đường.” Nó thích quá, cái chính là sẽ có ngựa nhà
và tự mình điều khiển ngựa. Ai chẳng biết trẻ con Nga sinh ra đã mê ngựa. Bố con
tôi huyên thuyên hồi lâu. Tạ ơn Chúa, tôi nghĩ, ta đã làm cho nó khuây khỏa, đã
an ủi được nó. Đấy là chiều hôm kia, chiều hôm qua thì khác hẳn. Buổi sáng nó lại
đến trường, lúc về nó rầu rĩ, rất đỗi rầu rĩ. Buổi chiều tôi cầm tay nó, dẫn đi
dạo, nó im lặng không nói gì. Gió hây hây thổi, mặt trời đã khuất, đã cảm thấy không
khi mùa thu, trời đã tối, bố con tôi đi, cả hai đều buồn rầu. “Này, con ơi,” - tôi
nói, - “chúng ta sửa soạn lên đường như thế nào đây?” - tôi định trở lại câu chuyện
hôm qua. Nó lặng thinh. Tôi cảm thấy những ngón tay nhỏ bé của nó run lên trong
tay tôi. Bố con tôi đến tận chỗ tảng đá này, như bây giờ đây, tôi ngồi xuống tảng
đá này, còn trên trời người ta thả diều, tiếng diều u u, vi vút, khoảng ba mươi
chiếc. Bây giờ là mùa thả diều mà. “Này, Iliusa ạ, tôi nói, bố con ta cũng nên đem
chiếc diều năm ngoái ra thả đi thôi. Ba sẽ chữa lại, con cất nó ở đâu rồi?” Thằng
con tôi im lặng, nhìn đi nơi khác, nó đứng bên cạnh tôi.

Gió bỗng nổi lên vù vù, cuốn tung
cái bụi… Nó bỗng nhảy bổ lên, hai tay ôm chầm lấy cổ tôi ghì thật chặt. Ông biết
đấy, trẻ con mà trầm lặng và kiêu hãnh, cố nén khóc thật lâu thì khi gặp nỗi đau
xót lớn, không nén nổi nữa, nước mắt sẽ tuôn ra như suối, chứ không phải là bình
thường. Nó bỗng khóc như mưa, nước mắt âm ấm tưới đẫm cả mặt tôi. Nó khóc rưng rức,
run bần bật, như lên cơn kinh giật, nép mình vào tôi, tôi ngồi trên tảng đá “Ba
ơi, nó gào lên, ba ơi, ba thân yêu, nó làm nhục ba!” Tôi cũng nức nở cùng với nó,
hai bố con tôi ngồi ôm lấy nhau mà run lên. “Ba ơi,” - nó nói, - “ba ơi!” “Iliusa,”
- tôi nói với nó, - “Iliusetrka!” Chẳng ai nhìn thấy chúng tôi lúc ấy, chỉ có trời
nhìn thấy có lẽ trời sẽ ghi nhận cho tôi. Ông hãy cảm ơn ông anh ông, Alecxei Fedorovich
ạ. Không, tôi sẽ không đánh con trai tôi để làm vừa lòng ông đâu.

Ông ta chấm dứt vẫn bằng những lời
lẽ độc ác và điên khùng như ban nãy. Nhưng Aliosa cảm thấy ông ta đã tin cậy mình
và nếu không phải là anh, mà là một người khác thì ông ta sẽ không “nói chuyện”
và không cho biết những điều ông ta vừa nói ra. Điều đó làm Aliosa phấn chấn, anh
cảm động đến ứa nước mắt.

- Ôi tôi muốn hòa giải với con trai
ông quá! - Anh kêu lên. - Giá như ông dàn xếp được việc đó…

- Chắc chắn là như thế. - Đại úy nói.

- Nhưng thôi gác chuyện ấy lại, có
một việc khác hẳn, ông nghe đây nhé, - Aliosa nói tiếp, - ông nghe đây nhé. Người
ta nhờ tôi nói với ông việc này: chính anh Dmitri tôi đã lăng nhục cả người vợ chưa
cưới của mình, một cô gái rất mực cao quý mà chắc là ông cũng có nghe nói đến. Tôi
có quyền tiết lộ với ông sự lâng nhục ấy, thậm chí tôi có bổn phận làm như thế,
bởi vì, sau khi việc ông bị xúc phạm và biết hoàn cảnh khó khăn của ông, chị ấy
nhờ tôi… mới vừa rồi thôi… mang đến cho ông một món tiền trợ giúp ông, đấy là tiền
của chị ấy… của riêng chị ấy, không phải của Dmitri, anh tôi đã bỏ chị ấy, hoàn
toàn không phải của anh, cũng không phải của tôi, em anh ấy, không phải của ai hết,
mà là tiền của chị ấy, chỉ của chị ấy thôi! Chị ấy khẩn khoản mong ông nhận sự giúp
đỡ của chị… cả ông và chị ấy cùng bị xúc phạm bởi con người đó… Chị ấy nhớ đến ông
chỉ sau khi đã bị anh Dmitri xúc phạm cũng đau như ông! Đây coi như người em gái
giúp đỡ ông anh… Chị ấy nhờ tôi nói với ông nhận cho hai trăm rúp này, xin coi chị
ấy như người em gái. Không ai biết chuyện này, không thể có những lời đơm đặt nhảm
nhí được… hai trăm rúp ấy đây, tôi thề với ông là ông phải nhận, nếu không… nếu
không thì mọi người trên đời đều là thù địch lẫn nhau! Nhưng trên đời vẫn có những
người anh em: ông có tấm lòng cao thượng… ông phải hiểu điều đó, ông phải hiểu…

Aliosa chìa ra cho ông ta hai tờ giấy
bạc một trăm rúp ngũ sắc mới toanh. Lúc ấy hai người đứng ngay bên tảng đá lớn cạnh
hàng rào, xung quanh không có ai. Hình như hai tờ giấy bạc gây cho ông đại úy một
ấn tượng ghê gớm: ông ta giật mình, nhưng lúc đầu dường như chỉ vì ngạc nhiên: ông
ta không hề tưởng tượng đến chuyện như thế, không hề chờ đợi một kết cục như thế.
Dù sao trong chiêm bao ông ta cũng không mơ ước được ai giúp đỡ, mà lại với số tiền
lớn như thế. Ông ta cầm lấy hai tờ giấy bạc và khoảng một phút gần như không thể
trả lời được, mặt ông thoáng có một vẻ gì mới mẻ.

- Đấy là tiền đưa tôi, đưa tôi, ngần
ấy tiền, hai trăm rúp! Chu cha! Bốn năm trời tôi chưa từng trông lấy số tiền lớn
như thế, trời ơi! Và cô ấy bảo coi như cô ấy là em gái… thật thế chứ, thật thế chứ?

- Tôi thề với ông rằng tất cả những
điều tôi nói với ông đều là sự thật! - Aliosa kêu lên.

- Này, ông bạn thân mến ơi, hãy nghe
đây, nếu tôi nhận thì tôi có phải là kẻ đê hèn không? Ông không coi tôi là kẻ đê
hèn chứ, hả ông Alecxei Fedorovich? Không, ông Alecxei Fedorovich, ông hãy nghe
đây, hãy nghe cho hết nhé. - Ông ta vội vã, chốc chốc lại chạm cả hai tay vào Aliosa,
- ngoài miệng ông khuyên tôi nhận, coi như tiền của “em gái” gửi cho, nhưng trong
lòng, trong thâm tâm, ông không khinh tôi nếu như tôi nhận chứ?

- Ồ không, không! Tôi xin viện sự
cứu rỗi ra mà thề với ông là không có như vậy đâu! Không bao giờ có ai biết được,
chỉ có chúng ta thôi: tôi, ông, chị ấy và một phu nhân, bạn thân của chị ấy. Bà
bạn cũng chẳng sao.

- Ông nghe đây, ông Alecxei Fedorovich,
nghe cho đầy đủ nhé, bây giờ đã đến lúc cần phải nghe cho trọn bởi vì ông không
thể hiểu được hai trăm rúp ấy có ý nghĩa thế nào đối với tôi đâu, - con người tội
nghiệp nói tiếp, dần dần chuyển sang một trạng thái hân hoan cuồng loạn và gần như
man rợ. Ông ta như rối trí, nói năng cực kì vội vã hấp tấp như sợ người ta không
để ông nói hết. - Ngoài ra đây là tiền có được một cách chính đáng, do cô “em gái”
đáng kính và thánh thiện gửi cho, ông có biết rằng bây giờ tôi có thể chữa bệnh
cho vợ tôi và Ninotrka, con bé thiên thần gù lưng của lôi không? Bác sĩ Gherxenstube
đã có lòng tốt đến nhà tôi thăm bệnh cho cả hai mẹ con suốt một giờ. “Tôi không
hiểu gì cả, ông nói,” nhưng nước khoáng có bán tại hiệu thuốc ở đây (ông đã kê,
đơn cho dùng thứ này) chắc chắn sẽ có lợi cho bà ấy, và bác sĩ cũng cho đơn thuốc
ngâm chân. Nước khoáng giá ba mươi kopek một chai, có lẽ cần uống bốn chục chai.
Tôi đã cầm đơn để lên xichđông dưới bức ảnh thánh và cho đến giờ nó vẫn nằm ở đấy.

Còn Ninotrka thì theo đơn bác sĩ cho,
phải tắm nước nóng pha một dung dịch gì đó, hàng ngày sáng và tối, nhưng nhà cửa
chúng tôi như thế, không có người giúp việc, không ai giúp đỡ, không có chum vại,
không có nước thì chữa theo cách ấy sao được? Ninotrka bị tê thấp toàn thân, tôi
chưa nói ông biết điều đó, ban đêm nó đau nhức cả nửa người bên phải, đau đớn khổ
sở, vậy mà ông có tin được không, thiên thần của tôi gắng chịu để khỏi làm phiền
chúng tôi, không rên để khỏi làm chúng tôi thức giấc. Chúng tôi ăn uống gặp chăng
hay chớ, kiếm được gì ăn nấy, còn Nina chọn miếng tồi nhất, chỉ dám vứt cho chó
ăn, nó nói: “Tôi không đáng ăn miếng ấy, tôi ăn báo cô mọi người, tôi là gánh nặng
cho cả nhà.” Ấy là tôi muốn miêu tả cái quan điểm thiên thần ấy. Chúng tôi phục
dịch nó, nó lấy thế làm đau lòng: “Tôi không đáng được như thế, không đáng được
chăm sóc tôi là một kẻ tàn phế vô ích sự,” - nhưng nó mà lại không đáng là thế nào,
tính dịu dàng thiên thần của nó là phước lành Thượng đế ban cho tất cả chúng tôi,
không có nó, không có lối ăn nói dịu dàng của nó thì nhà chúng tôi sẽ là cái địa
ngục, nó làm cho cả Varia cũng dịu tính dịu nết đi. Còn Varvara Nikolaevna thì ông
cũng dừng chê trách, nó cũng là một thiên thần cũng bất hạnh. Nó về nhà từ mùa hè,
vốn liếng có mười sáu rúp đấy là tiền công nó dạy học và dành dụm để làm tiền tàu
xe, để đến tháng chín, tức là bây giờ đây thì có tiền trở lại Peterburg. Vậy mà
chúng tôi tiêu lẹm hết vào tiền của nó và bây giờ nó không có tiền để trở về đấy
nữa, thế đó. Mà nó cũng không thể trở lại nơi ấy, bởi vì nó phải làm lụng như con
tù khổ sai để giúp nhà, nó phải làm quần quật như trâu ngựa vì chúng tôi đi mua
cái gì cũng nó, rồi nào là sữa chữa mọi đồ dùng, giặt giũ, cọ sàn, đỡ mẹ lên giường
nằm, mà mẹ thì khó tính khó nết, động một tí là khóc, bà ấy điên mà!… Bây giờ với
hai trăm rúp ấy tôi có thể thuê người làm, ông có hiểu không, Alecxei Fedorovich,
tôi có thể chữa bệnh cho những người thân thương, tôi sẽ cho cô sinh viên trở lại
Peterburg, tôi sẽ mua thịt bò, lập chế độ ăn mới.

Aliosa hết sức vui sướng vì mình đã
đem lại cho người khác biết bao hạnh phúc, vì con người đáng thương này ưng thuận
để người ta đem lại hạnh phúc cho mình.

- Khoan đã, ông Alecxei Fedorovich. - Ông đại úy lại vồ lấy một ước mơ mới chợt hiện ra với ông và lại nói liến
thoắng như phát rồ phát dại, - ông có biết không, bây giờ có lẽ tôi với Iliusa quả
thật sẽ thực hiện được ước mơ của mình, bố con tôi sẽ mua một con ngựa, một cỗ xe
có mui, mà là ngựa ô, nó nhất quyết muốn có ngựa ô kia và chúng tôi sẽ lên đường
như hôm kia tôi đã miêu tả. Ở tỉnh K, tôi có quen một luật sư, bạn từ thuở nhỏ,
ông có nhắn tôi qua một người tin cậy rằng nếu tôi đến chỗ ông thì ông sẽ thu xếp
cho tôi một chân thư kí văn phòng, chưa biết đâu ông ấy có thể tìm việc cho tôi
thật sự… Thế thì sẽ để nhà tôi và Ninotrka lên xe, Iliusetrka thì cho điều khiển
ngựa, còn tôi sẽ đi bộ, sẽ đưa cả nhà đến nơi. Trời ơi, nếu tôi thu hồi được món
nợ không hi vọng gì đòi lại thì có lẽ cũng sẽ đủ cho chuyến đi ấy.

- Đủ chứ, đủ chứ! - Aliosa kêu lên.
- Ekaterina Ivanovna sẽ còn gửi thêm tiền cho ông, muốn bao nhiêu cũng có, mà ông
ạ, tôi cũng có tiền, ông cần bao nhiêu cứ lấy, cứ coi tôi như người con, người bạn,
sau này ông sẽ hoàn lại tôi… Ông có biết
không, không bao giờ ông có thể nghĩ ra điều gì đắc sách hơn là chuyển sang tỉnh
khác đâu! Đấy là sự cứu thoát cho ông, cái chính là cho con trai ông và ông ạ, nên
mau mau lên, trước mùa đông, khi trời chưa lạnh, rồi ông sẽ viết thư cho chúng tôi,
chúng ta sẽ vẫn cứ là anh em… Không, đấy không phải là mơ ước!

Aliosa muốn ôm lấy ông ta, anh đắc
ý quá. Nhưng nhìn ông ta, anh bỗng dừng lại: ông ta đứng đấy, cổ vươn dài, môi trề
ra, mặt tái mét cuồng nộ, môi mấp máy như muốn nói gì; không phát ra âm thanh, vậy
mà môi bỗng mấp máy, thật kì lạ.

- Ông làm sao thế! - Không hiểu sao
Aliosa bỗng giật mình.

- Alecxei Fedorovich… tôi… ông. -
Ông ta nói lắp bắp, nhìn thẳng vào Aliosa một cách hung hãn và lạ lùng với vẻ kiên
quyết của một người ngã nhào từ trên cao xuống, thế nhưng môi dường như vẫn mỉm
cười. - Tôi… ông… ông có muốn tôi làm cho ông xem một trò ảo thuật ngay bây giờ
không! - Ông ta thì thầm nói nhanh và kiên quyết, giọng càng hổn hển hơn.

- Trò ảo thuật gì?

- Rồi ông sẽ thấy, - viên đại úy thì thầm, miệng ông ta méo lệch về bên trái, mắt trái nheo nheo, ông ta vẫn
nhìn chằm chằm vào Aliosa, như bị hút vào anh.

- Ông làm sao thế, trò quỷ thuật nào
kia? - Anh la lên, sợ hãi.

- Thế này này, xem đây! - Viên đại
úy bỗng rít lên.

Ông ta chìa ra trước mặt anh hai tờ
giấy bạc ngũ sắc mà suốt thời gian nói chuyện ông ta vẫn nắm chắc ở góc giữa ngón
cái và ngón trỏ của bàn tay phải, rồi ông ta hung hăng cầm lấy chúng, vò nát và
xiết chặt trong bàn tay phải.

- Ông thấy rồi đấy, thấy rồi đấy!
- Ông ta rít lên với Aliosa, mặt tái mét, điên cuồng rồ dại, giơ cao nắm tay thẳng
cánh ném cả hai tờ giấy bạc nhàu nát xuống cát. - Ông thấy rồi chứ? - Ông ta lại
rú lên, trỏ ngón tay vào chúng, - như thế đấy!… Bỗng nhiên, ông ta nhấc cao chân
phải hung hãn nhảy tới dùng gót giày chà đạp lên hai tờ giấy bạc cứ mỗi lần nện
gót lại nghẹn ngào kêu lên:Tiền của ông đấy!
- Đột nhiên ông ta nhảy lùi lại và vươn thẳng người trước Aliosa. Tất cả bộ dạng
của ông biểu lộ một vẻ kiêu hãnh khôn tả.

- Ông hãy về nói lại cho những người
sai ông đến đây biết rằng búi xơ mướp không bán danh dự của mình. - Ông ta quát
lên, một tay dang ra. Rồi ông ta quay ngoắt đi và bỏ chạy, nhưng chưa được năm bước
ông ta bỗng quay cả toàn thân lại, vẫy chào Aliosa. Rồi chạy chưa được năm bước
nữa, ông ta quay lại lần cuối cùng, lần này thì không còn nụ cười mếu máo nữa, trái
lại khuôn mặt run rẩy chan hòa nước mắt. Ông ta gào lên bằng một giọng thảm thiết,
nghẹn ngào, đứt quãng:

- Tôi sẽ nói gì với chúng con tôi
nếu như tôi nhận món tiền của các người đền bù cho sự nhục nhã của tôi?

Nói xong ông ta bỏ chạy và lần này
không quay lại nữa. Aliosa nhìn theo ông ta, lòng buồn khôn xiết. Ôi, anh hiểu rằng
cho đến phút chót ông ta vẫn không biết rằng ông ta vò nát và vứt đi những tờ giấy
bạc. Ông già không quay lại lần nào nữa, Aliosa không muốn chạy theo và cũng không
muốn gọi ông ta, anh biết tại sao. Khi ông ta đã khuất dạng, Aliosa nhặt hai tờ
giấy bạc lên. Hai tờ giấy nát nhàu, bẹp dí, bị nhấn sâu vào cát, nhưng vẫn nguyên
lành, thậm chí còn sột soạt như mới khi Aliosa trải chúng ta, vuốt cho phẳng. Vuốt
phẳng rồi, anh gấp chúng lại, cho vào túi và về báo cho Ekaterina Ivanovna biết
kết quả việc anh làm theo sự nhờ cậy của nàng.