Chương 4: Một bà kém đức tin

Suốt thời gian trưởng lão chuyện trò với dân chúng và ban phước cho họ, bà khách
địa chủ âm thầm nhỏ lệ và dùng mùi xoa lau nước mắt. Đấy là một phụ nữ thượng lưu
đa cảm và có nhiều đức tính tốt, chân thành. Khi trưởng lão cuối cùng cũng đến chỗ
bà ta, bà ta hoan hỉ chào đón:

- Con phải hết sức đau lòng khi nhìn cảnh tượng cảm động ấy! - Bà ta xúc động,
nói không hết lời. - Ôi, con hiểu dân chúng yêu Cha, chính con cũng yêu nhân dân,
làm sao không yêu nhân dân cho được, nhân dân Nga của chúng ta tuyệt vời, chất phác
trong sự hùng vĩ của mình!

- Sức khỏe của con gái con ra sao? Hai mẹ con lại muốn nói chuyện với ta ư?

- Ôi, con khẩn khoản cầu xin, con van nài, con sẵn lòng quỳ xuống và quỳ suốt
ba ngày dưới cửa sổ buồng Cha cho đến khi Cha cho chúng con vào gặp. Chúng con đến
gặp Cha, ôi đấng chữa bệnh vĩ đại, để bày tỏ lòng biết ơn hân hoan của chúng con.
Cha đã chữa khỏi bệnh cho Liza của con, khỏi hẳn rồi, là bởi hôm thứ năm Cha đã
nguyện kinh cho nó, Cha đã đặt tay lên nó. Chúng con nóng lòng muốn hôn đôi tay
ấy, muốn bày tỏ tình cảm của chúng con và lòng sùng kính của chúng con.

- Vậy là chữa lành hẳn rồi ư? Cháu nó vẫn còn nằm trong ghế bành kia thôi?

- Nhưng đã hết hẳn sốt đêm, đã hai ngày nay rồi, kể từ thứ năm. - Bà mẹ vội
nói một cách nóng nảy. - Hơn thế nữa, chân cháu đã vững. Sáng nay trở dậy cháu nó
khỏe mạnh, nó ngủ được suốt đêm. Cha xem, mặt nó hồng hào, mắt long lanh. Trước
kia nó cứ khóc suốt, bây giờ thì nó cười vui vẻ sung sướng. Hôm nay nó cứ một mực
đòi nâng nó đứng dậy, nó đứng được suốt một phút, không cần ai đỡ. Nó cược với con
rằng hai tuần nữa nó sẽ nhảy được điệu cardi. Con cho mời ông bác sĩ Gherxenstube
ở vùng này. Ông ấy nhún vai nói: tôi ngạc nhiên, tôi không hiểu. Vậy mà Cha lại
muốn chúng con đừng quấy rầy Cha, làm sao chúng con có thể không bay ngay đến đây
để tạ ơn Cha kia chứ? Liza, Liza, cảm ơn Cha đi, cảm ơn đi!

Khuôn mặt nhỏ nhắn, dễ thương, tươi cười của Liza bỗng trở nên nghiêm trang,
cô nhỏm dậy trong ghế bành ráng hết sức trong chừng mực có thể được, và nhìn trưởng
lão, chắp hai tay lại nhưng cô không nén nổi và phá lên cười…

- Con cười anh ấy, cười anh ấy! - Cô trỏ Aliosa với vẻ phụng phịu trẻ con vì
mình không nén được và đã cười phá lên. Lúc ấy ai nhìn Aliosa đứng sau trưởng lão,
cách chừng một bước thì sẽ thấy mặt anh đỏ lên, hai má phút chốc ửng hồng. Mắt anh
long lanh và anh cúi nhìn xuống.

- Nó có một việc nhờ anh, Alecxei Fedorovich ạ… Sức khỏe anh thế nào? - Bà mẹ
đột nhiên nói với Alecxei và chìa cho anh bàn tay nhỏ nhắn đeo găng nom rất thanh
nhã. Trưởng lão quay lại chăm chú nhìn Aliosa. Anh tới gần Liza, mỉm cười ngượng
ngập một cách hơi kì lạ, chìa tay ra cho cô. Liza giữ vẻ mặt nghiêm trang.

- Ekaterina Ivanovna nhờ tôi chuyển cho anh cái này - Cô đưa cho anh một lá
thư nhỏ. - Chị ấy thiết tha mời anh đến chơi càng sớm càng hay, anh đừng để chị
ấy thất vọng, thể nào cũng đến đấy nhé.

- Chị ấy mời tôi đến? Mời tôi đến nhà… để làm gì nhỉ? - Aliosa lẩm bẩm, hết
sức ngạc nhiên. Mặt anh bỗng lộ vẻ lo ngại.

- Ồ, đấy là vì Dmitri Fedorovich và… về tất cả những chuyện mới xảy ra gần đây.
- Bà mẹ giải thích qua quýt. - Ekaterina Ivanovna hiện giờ đã có quyết định… nhưng
muốn dứt khoát thì chị ấy nhất thiết phải gặp anh… để làm gì ư? Cố nhiên là tôi
không biết, nhưng chị ấy mong anh đến càng sớm càng tốt. Và anh sẽ đến, hẳn là anh
sẽ đến, tình cảm cơ đốc buộc anh phải làm như thế.

- Tôi mới gặp chị ấy có một lần - Aliosa nói tiếp, vẫn băn khoăn như trước.

- Ôi đấy là một người rất đỗi cao cả, không sao hiểu thấu được! Dù chỉ xét theo
những đau khổ của chị ấy… Hãy tưởng tượng những gì chị ấy đã phải chịu đựng, những
gì chị ấy đang phải chịu đựng và những gì đang chờ đợi chị ấy… thật là khủng khiếp,
khủng khiếp!

- Được tôi sẽ đến. - Aliosa quyết định, sau khi đọc lướt qua mẩu thư ngắn ngủi,
bí ẩn, trong đó chị khẩn khoản mời anh đến, chứ không giải thích gì cả.

- Anh thật là tốt, như vậy thì hay quá đấy. - Liza đột nhiên hớn hở reo lên.
- Vậy mà em vẫn bảo mẹ em: không đời nào anh ấy đến đâu, anh ấy đang mải tìm sự
cứu rỗi mà. Anh tốt quá đi thôi! Thì em vẫn luôn luôn nghĩ rằng anh là người rất
tốt mà, bây giờ em thật vui lòng nói với anh điều đó!

- Liza! - Bà mẹ nói bằng giọng oai nghiêm, nhưng lại mỉm cười ngay.

- Anh đã quên mẹ con chúng tôi, anh Alecxei Fedorovich ạ, anh chẳng muốn đến
nhà tôi. Thế mà Liza đã hai lần nói với tôi rằng chỉ khi có anh nó mới vui thích.

Aliosa ngước mắt lên, đột nhiên lại đỏ mặt và tự dưng lại mỉm cười, chẳng biết
là cười gì.

Nhưng trưởng lão đã không để ý đến anh nữa. Cha đã nói chuyện với ông thầy tu
từ nơi khác đến, ông ta như đã nói - vẫn chờ đợi Cha ở cạnh chiếc ghế bành của Liza.
Rõ ràng đấy là một thầy tu rất bình thường, nghĩa là chức sắc tầm thường, tầm mắt
hạn hẹp và cứng nhắc, nhưng sùng tín và thuộc loại ương gàn.

Ông ta cho biết ông ta từ phương Bắc xa xôi đến, ở Ovdorsk⁽¹⁾, dòng
thánh Xinvextr ở một tu viện nghèo chỉ có chín tu sĩ.

(1) Một thị trấn nhỏ phía cực
Bắc tỉnh Tobonxe (tây Sibir) (N.D).

Trưởng lão ban phước cho ông và mời ông đến phòng mình lúc nào thấy tiện.

- Sao ông dám làm nhưng việc như thế này? - Thầy tu bỗng hỏi, đồng thời trỏ
Liza với thái độ oai nghiêm và trịnh trọng.

Ông ta ám chỉ “việc chữa khỏi bệnh” cho Liza.

- Nói đến việc ấy bây giờ cố nhiên là còn sớm. Đỡ chưa có nghĩa là khỏi và có
thể còn do nhưng nguyên nhân khác. Nhưng điều gì đã xảy ra thì chỉ là do ý Chúa,
chứ không có quyền phép nào khác. Tất cả là do Chúa. Mới cha đến thăm tôi, - Trưởng
lão nói thêm với thầy tu, - vì không phải lúc nào tôi cũng tiếp khách được: tôi
ốm và tôi biết sự sống của tôi chỉ còn tính từng ngày.

- Ồ không, không, Chúa sẽ không bắt con phải thiếu vắng Cha, Cha sẽ còn sống
lâu, còn sống lâu. - Bà mẹ kêu lên. - Mà Cha có ốm đau gì đâu? Cha nom khỏe mạnh,
vui vẻ và hạnh phúc thế kia mà.

- Hôm nay ta thấy dễ chịu hơn nhiều lắm, nhưng ta biết, chỉ là chốc lát thôi.
Bây giờ ta biết chắc chắn bệnh của ta. Nếu các con thấy ta vui vẻ như thế thì đấy
là vì chưa bao giờ các con có thể làm điều gì khiến ta vui lòng như câu nói vừa
rồi, bởi vì con người sinh ra để hưởng hạnh phúc, và người nào hoàn toàn hạnh phúc
thì người đó có quyền tự nhủ: “Ta đã làm đúng đạo Chúa trên cõi thế gian này.” Tất
cả những người công chính, tất cả các thánh, tất cả những người tuẫn đạo thánh thiện
đều là người hạnh phúc.

- Ôi, Cha nói những lời mới can đảm và cao cả làm sao. - Bà mẹ kêu lên. - Lời
Cha nói như xuyên thấu lòng người. Thế nhưng hạnh phúc, hạnh phúc ở nơi đâu? Ai
có thể nói rằng mình là người hạnh phúc? Ôi, Cha đã quá tốt cho chúng con, hôm nay
được gặp Cha lần nữa thì xin Cha hãy nghe tất cả những điều mà lần trước con không
nói hết, không dám nói, tất cả! Con đau khổ, thứ lỗi cho con, con đau khổ… - Trong
lúc tình cảm nồng nhiệt đang bồng bột, bà ta chắp tay lại trước mặt Cha.

- Nhưng về chuyện gì kia chứ?

- Con đau khổ… vì không tin…

- Không tin Chúa sao?

- Dạ không, không con không dám nghĩ đến điều ấy, nhưng đời sống mai hậu sao
mà bí ẩn quá! Chưa có ai giải đáp về nó! Thưa Cha, Cha là đấng chữa bệnh vĩ đại,
Cha hiểu rõ tâm hồn con người. Đành rằng con không dám mong mỏi Cha tin con hoàn
toàn, nhưng con xin lấy danh dự cam đoan với Cha rằng giờ đây không phải do nông
nổi mà con nói rằng ý nghĩ ấy về đời sống ở thế giới bên kia làm con lo lắng đến
đau khổ, đến khiếp sợ. Con không biết hỏi ai, chưa bao giờ con dám… Bây giờ con
đánh bạo giãi bày với Cha… Trời ơi, bây giờ Cha sẽ cho con là thứ gì! - Bà ta đập
hai tay vào nhau.

- Đừng lo ngại về ý kiến của ta. - Trưởng lão trả lời. - Ta hoàn toàn tin rằng
nỗi lo buồn của con là thành thật.

- Ôi con cảm ơn Cha biết chừng nào! Thưa Cha, nhiều khi con nhắm mắt lại và
nghĩ: mọi người đều tin cả, vậy vì sao mà tin? Người ta nói quyết rằng tất cả những
cái đó thoạt đầu là do sợ hãi những hiện tượng thiên nhiên ghê gớm, và chẳng làm
gì có những cái đó. Thế đấy, con nghĩ, cả đời con đã tin rằng khi con chết đi thì
chẳng còn gì nữa hết, chỉ có “cụm ngưu bàng mọc trên mồ”, như lời một nhà văn mà
con đã đọc. Thế thì khủng khiếp quá! Làm cách nào mà lấy lại được đức tin? Nhưng
con tin chỉ là vì hồi ấy con còn bé dại tin một cách máy móc, không nghĩ gì hết…
Lấy gì chứng minh điều đó, bây giờ con đến quỳ trước mặt Cha cầu xin Cha giảng giải
cho. Vì nếu con bỏ lở dịp này thì suốt đời sẽ không có ai giải đáp cho con. Lấy
gì chứng minh, lấy gì làm bằng đề mà tin? Ôi, khốn khổ cho con! Con thấy xung quanh
mọi người đều dửng dưng, hầu hết mọi người, bây giờ chẳng ai bận tâm đến điều ấy,
một mình mang nỗi niềm ấy trong lòng con không thể chịu đựng nổi. Thật là nguy hại,
nguy hại!

- Hẳn là nguy hại. Nhưng cũng không thể chứng minh được, chỉ có thể tin mà thôi.

- Bằng cách nào? Lấy gì làm tin?

- Bằng kinh nghiệm của tình yêu thể hiện trong hành động. Hãy cố gắng luôn luôn
yêu đồng loại bằng tình yêu thể hiện trong hành động. Con càng tấn tới trong tình
yêu thì sẽ càng tin vào sự hiện hữu của Chúa và vào sự bất diệt của linh hồn con.
Nếu con đạt tới sự hi sinh hoàn toàn trong tình yêu đồng loại thì không một mối
hồ nghi nào có thể len vào tâm hồn con. Điều đó đã được thử thách đúng như vậy đấy.

- Tình yêu thể hiện trong hành động? Đây lại là một câu hỏi, mà một câu hỏi
hóc búa! Thưa Cha, con yêu nhân loại đến mức - chẳng biết Cha có tin không, - đôi
khi con mơ ước vứt bỏ tất cả tất cả những gì con có, bỏ cả Liza đi làm bà phước.
Con nhắm mắt, nghĩ ngợi và mơ ước, những lúc ấy con cảm thấy mình có sức mạnh vô
địch. Không một vết thương nào, không một vết loét mưng mủ nào có thể làm con sợ.
Con muốn tự tay mình băng bó và rửa các vết thương, con muốn làm hộ lí chăm sóc
cho những người đau khổ ấy, con sẵn lòng hôn những vết loét ấy…

- Con mơ ước như vậy, chứ không mơ ước gì khác thì cũng là nhiều rồi và đó là
điều tốt đẹp. Rồi sẽ có lúc tình cờ con thực sự làm một việc thiện.

- Vâng, nhưng liệu con có thể chịu đựng được lâu dài một cuộc sống như thế không?
- Bà ta nói tiếp bằng giọng nồng nhiệt và gần như điên loạn. - Đấy là câu hỏi quan
trọng nhất! Đấy là câu hỏi làm con khổ tâm hơn hết. Con nhắm mắt lại và tự hỏi liệu
ta có thể chịu dựng được lâu dài trên con đường ấy hay không? Nếu người bệnh được
ta rửa vết thương không tức thời biểu lộ sự biết ơn, mà ngược lại còn trái tính
trái nết hành ta, không quý trọng và không biết đến sự phục dịch đầy lòng nhân ái
của ta, còn quát mắng ta, đòi hỏi thô lỗ, thậm chí kêu ca với cấp trên của ta (điều
này thường xảy ra với những người quá đau khổ): nếu vậy thì sao? Tình yêu của ta
có còn không? Thế rồi, Cha tưởng tượng xem, con đã rùng mình mà quyết định: nếu
có cái gì có thể làm nguội lạnh tức khắc tình yêu “trong hành động” của con đối
với nhân loại thì đấy chỉ là sự vô ơn. Tóm lại, con làm việc để được trả công, con
đòi phải trả công ngay, nghĩa là phải được khen ngợi, tình yêu phải được đền đáp
bằng tình yêu!

Bà ta đang phẫn kích, hết sức thành thật tự đả kích, nói xong bà nhìn trưởng
lão với vẻ kiên quyết như khiêu khích.

- Thật đúng hệt như một ông bác sĩ đã có lần kể với Cha, tuy đã lâu lắm rồi.
- Trưởng lão nói - ông ta là một người đứng tuổi và hiển nhiên là thông minh. Ông
ta nói cũng thắng thắn như con, tuy bằng giọng bông đùa, nhưng bông đùa một cách
đau xót: “Tôi yêu nhân loại, ông ta nói, nhưng tôi ngạc nhiên về chính bản thân
tôi: tôi càng yêu nhân loại nói chung thì lại càng ít yêu con người nói riêng, tức
là tách bạch ra từng người riêng rẽ. Những lúc mơ ước nhiều khi tôi đã có những
dự định say mê phụng sự nhân loại và có lẽ tôi thực sự muốn lên cây thập giá chịu
tội thay cho mọi người, nếu như bỗng nhiên cần phải như vậy, thế nhưng tôi lại không
thể sống chung với bất kì ai trong một căn phòng, kinh nghiệm cho tôi biết như vậy.
Hễ người khác đến gần tôi một chút là cá tính người đó đè nén tự ái của tôi và chèn
ép tự do của tôi. Trong hai mươi tư giờ tôi có thể căm ghét ngay cả một người ưu
tú nhất: người này thì ăn quá lâu, người kia thì xổ mũi hắt hơi liên miên. Tôi trở
thành kẻ thù của mọi người, ông ta nói, hễ họ tiếp xúc với tôi. Nhưng ngược lại,
bao giờ cũng thế, tôi càng thù ghét từng người riêng biệt thì tình yêu nhân loại
nói chung của tôi càng nồng cháy. Nhưng vậy thì làm thế nào?” Thế thì biết làm thế
nào? Thất vọng ư? Không, chỉ riêng việc con lấy thế làm buồn phiền cũng là đủ rồi.
Hãy làm tất cả những gì có thể làm được và điều đó sẽ được ghi nhận. Con đã làm
được nhiều, bởi vì con đã tự hiểu được mình một cách sâu sắc và thành thật như thế!
Nếu như lúc này con nói với ta thành thật như thế chỉ cốt để ngay bây giờ con được
ta khen là thành thật thì con sẽ không đạt được công quả gì trong tình yêu thể hiện
bằng hành động: nếu vậy thì tất cả sẽ vẫn chỉ ở trong mơ ước của con và cả cuộc
đời sẽ thoáng qua như một ảo ảnh. Như vậy thì đương nhiên là con sẽ quên đời sống
ở thế giới bên kia và cuối cùng con sẽ có cách tự làm cho mình yên tâm.

- Cha làm cho con khổ tâm vô cùng! Mãi đến bây giờ, giây lát này Cha nói, con
mới hiểu rằng quả thật con chờ mong Cha khen con thành thực khi con kể với Cha rằng
con không chịu nổi sự vô ơn. Cha đã nhắc nhở con, Cha hiểu thấu tâm can con và đã
giảng giải cho con!

- Con nói thật đấy ư? Thế thì bây giờ, sau khi con thú nhận như thế, ta tin
rằng con thành thực và tốt bụng. Nếu con chưa đạt được hạnh phúc thì hãy luôn luôn
nhớ rằng con ở trên con đường đúng và cố gắng đừng rời bỏ con đường đó. Cần nhất
là phải tránh sự dối trá, mọi sự dối trá, đặc biệt là tự dối mình. Hãy theo dõi
sự dối trá của mình và nhìn kĩ nó từng giờ, từng phút. Hãy tránh khinh người, kể
cả khinh người khác và khinh miệt bản thân mình: chỉ riêng việc nhận thấy cái mà
con cảm thấy là xấu xa trong bản thân con cũng đủ làm cho nó trở nên thanh sạch
rồi. Cũng nên tránh sự sợ hãi, tuy sợ hãi chỉ là hậu quả của sự dối trá, đừng bao
giờ sợ mình non gan trong việc theo đuổi tình yêu, cũng đừng quá sợ những hành động
xấu của ai trong lòng hợp này. Tiếc rằng ta không thể nói với con điều gì khiến
con yên lòng hơn, bởi vì tình yêu thể hiện bằng hành động so với tình yêu mơ mộng
là một cái gì khắc nghiệt và đáng sợ. Tình yêu mơ mộng khao khát công quả mau chóng,
khao khát được thỏa mãn ngay, và nó muốn mọi người để ý đến thành quả của nó. Ở
đấy thực sự người ta sẵn lòng hi sinh cả tính mệnh, miễn là cái đó không kéo dài,
mà diễn ra mau như trên sân khấu, sao cho mọi người đều nhìn thấy và khen ngợi.
Tình yêu thể hiện bằng hành động, đấy là công việc và sự tự chủ, mà đối với một
số người thì có lẽ đó là cả một khoa học. Nhưng Cha báo trước, ngay lúc con khiếp
sợ thấy rằng mặc dù con đã gắng hết sức, con chẳng những không tiến gần đến đích,
mà còn ra xa hơn, thì chính lúc ấy, Cha nói trước cho con biết con sẽ đột nhiên
đạt được mục đích và sẽ thấy rõ quyện phép thần kì của Chúa đối với con, và Chúa
lúc nào cũng yêu con và luôn luôn dẫn dắt con một cách bí ẩn. Thứ lỗi cho Cha, Cha
không thể giúp con lâu hơn, người khác đang đợi Cha. Tạm biệt.

Bà khách khóc:

- Liza, Liza, xin Cha ban phước cho nó, Cha ban phước cho nó! - Bà ta bỗng hăm
hở hẳn lên.

- Nó không đáng được yêu mến mà. Cha đã thấy nó cứ bỡn cợt suốt. - Trưởng lão
nói đùa. - Tại sao con cứ chế giễu Alecxei hoài?

Quả thật Liza đã giở trò tinh nghịch suốt thời gian ấy. Đã lâu rồi từ lần trước
kia, cô nhận thấy Aliosa ngượng ngùng trước mặt cô và cố không nhìn cô, cô lấy thế
làm thích thú lắm. Cô chăm chú đón bắt luồng mắt anh: anh không chịu đựng nổi cái
nhìn dai dẳng nhằm vào anh. Một sức mạnh không cưỡng nổi khiến Aliosa bỗng chốc
lại vô tình nhìn về phía cô, lập tức cô nở nụ cười đắc thắng như chọc vào mắt anh.
Aliosa càng ngượng ngập và bực tức hơn. Cuối cùng anh quay mặt hắn đi và nấp sau
lưng trưởng lão. Mấy phút sau, bị lôi cuốn bởi một sức mạnh không sao cưỡng nổi,
anh quay lại xem Liza có nhìn anh không, và anh thấy Liza nhoài hẳn ra khỏi ghế
bành, gập người xuống nhìn anh từ phía bên, gắng chờ anh lại nhìn cô. Bắt được cái
nhìn của anh, cô cười phá lên đến nỗi trưởng lão cũng không nén nồi:

- Cô bé tinh nghịch kia, sao con cứ làm cho anh ấy xấu hổ vậy?

Bỗng nhiên, hoàn toàn bất ngờ. Liza đỏ mặt, mắt lóe lên, mặt trở nên hết sức
nghiêm trang, và cô bỗng nói liến thoắng, nóng nảy, giọng oán trách sôi nổi, phẫn
uất:

- Thế tại sao anh ấy quên hết cả? Hồi con còn bé, anh ấy vẫn bế con, con chơi
đùa với anh ấy. Chính anh ấy dạy con đọc, Cha có biết không? Hai năm trước, khi
chia tay, anh ấy nói rằng anh ấy sẽ không bao giờ quên, rằng chúng con mãi mãi là
bạn, mãi mãi, mãi mãi. Thế mà bây giờ bỗng nhiên anh ấy sợ con, con ăn thịt anh
ấy chắc? Tại sao anh ấy không muốn đến gần con, tại sao anh ấy không nói chuyện
với con? Tại sao anh ấy không muốn đến nhà con. Đâu phải Cha không cho anh ấy đi:
anh ấy vẫn đi khắp mọi nơi, con biết mà. Con mời anh ấy đến thì không tiện, chính
anh ấy phải nhớ ra trước tiên, nếu như anh ấy chưa quên. Ồ không, bây giờ anh ấy
đang tu để cứu rỗi linh hồn mà? Sao Cha lại cho anh ấy mặc bộ áo thầy tu dài lượt
thượt thế kia… chạy thì ngã mất…

Không nén được, đột nhiên, cô bưng mặt và phá lên cười, tràng cười dài mãnh
liệt, không ra tiếng, nóng nảy, run bắn lên.

Trưởng lão mỉm cười nghe cô bé nói và ban phước cho cô. Khi hôn tay Cha, cô
bỗng áp bàn tay đó vào mắt và òa khóc:

- Cha đừng giận con, con là đứa ngốc nghếch, chẳng ra gì… có lẽ Aliosa có lí,
anh ấy không muốn đến thăm con bé lố lăng như con là rất phải.

- Nhất định Cha sẽ bảo anh ấy đến. - Trưởng lão cả quyết.