Lửa đêm

Dọc bãi sông quê tôi, có một rừng bần ngày
ngày soi bóng nước. Cây bần xù xì, nhưng lá bần thì dày và mịn mướt một màu
xanh. Hôm nào gió sông thổi, búp bần lủng lẳng giữa đám lá, đu đưa chùm nhụy phớt
hồng bọc trong chiếc đài xanh hình ngôi sao bốn cánh. Những đêm tối trời, từng
đàn đom đóm rủ nhau thắp đèn ra nô giỡn trên khắp các cành cây. Đèn của đom đóm
đực màu vàng và nhỏ. Còn đèn của đom đóm cái thì rất to, từng chặp từng chặp
lại lóe lên xanh biếc. Ông già bà cả cắt nghĩa rằng đó là dấu hiệu của đom đóm
gọi nhau. Có người còn bảo đó là hồn kẻ khuất mặt hiện về soi sáng đường đi cho
người đang sống. Chẳng biết có đúng như vậy không chứ riêng bọn trẻ con chúng
tôi thì đứa nào cũng ham trò chơi bắt đom đóm. Đêm không trăng, bọn chúng tôi
thường rủ nhau xuống xuồng theo con rạch nhỏ bơi ra sông. Vừa trổ ra vàm, thì
chao ôi, sao mà mê làm vậy! Ngước mắt nhìn kia, đèn đom đóm như sao rơi. Vào
cái tuổi chỏm đầu còn chưa đụng chót mái dầm mà thấy hằng hà sa số ánh lửa nhảy
nhót rồi bay lả trên ngọn bần thì ruột gan cứ rộn lên, còn mê hơn là khi cho
xuồng ra xa kia chơi nhảy sóng nữa. Chúng tôi đứa nào đứa nấy cứ cắm cổ, gò
lưng mà bơi. Lắm lúc vì tranh đi mau, thằng sau gõ bốp cán dầm vào đầu thằng
trước, hoặc nhiều khi té nước ướt cả áo quần, hay có bận xuồng va nhau lốp cốp
làm bọn con gái sợ chết chìm la ré lên. Tranh thì tranh như vậy chứ đom đóm
cũng khó bắt lắm. Phải là "bạn bè" thân thuộc mới đến gần nó được.
Đứa nào hốp tốp trèo bừa lên cây thì một là ngã què giò, hai là cũng đến ôm bần
trơ mắt ếch mà ngó theo rớt nước dãi thôi. Nhưng thường thường không đứa nào
dám lội xuống nước trèo lên cây. Người ta bảo ở dưới sông có con ma da! Ai làm
ác, ma da nó kéo cẳng, thay kiếp cho nó. Thằng Lâm, con ông cả Nghị, là đứa hay
bộp chộp khuấy động đom đóm luôn nên thường bị nhiếc là ác. Còn chúng tôi thì
có một cách bắt đom đóm rất khác lạ, khó cắt nghĩa được: cả bọn ngồi yên trên
xuồng, ngay người như hòa thượng, mồm cứ luôn tụng đi tụng lại "Đom đóm ơi,
xuống đây tao may quần áo lãnh áo nhiễu mày bận. Đom đóm ơi.".

Cứ thế, cứ thế. một lúc thì đom đóm sà xuống.
Mỗi lần một con bay đến, lại một phen giành giật nhau. Trong đám con gái có con
Ba Nở, con bác Tư thợ rèn, là dữ nhất. Khi đom đóm bay về phía nó, mấy đứa chồm
sang định bắt thì nó giang hai cánh tay gạt cho ngã ngửa trên xuồng. Có lần,
tôi và thằng Lâm tranh nhau bắt một con đom đóm cái thật đẹp. Thắng Lâm đẩy tôi
ra, hai tay cứ quơ lia lịa vào không khí. Nhưng nó bắt hụt. Con đom đóm lập lòe
một hột sáng biếc xanh lướt ngang mái đầu con Ba Nở. Thằng Lâm nhào theo. Con
Ba Nở cũng với bắt. Con bé chộp được, còn thằng Lâm mất đà ngã dúi. Thằng kia
hét lên:

- Đưa đây!

Con Ba Nở thu hai nắm tay giữ chặt chú đom đóm
giữa ngực:

- Không đưa!

- Không đưa tao đánh!

- Đánh chết cũng không đưa! Nó là của tao!

Thằng Lâm xấu thói. Nó níu áo con Nở và lần
theo bàn tay con bé, cố sức mở ra, giật con đom đóm lại. Con Nở cứ nắm tay chặt
cứng. Thằng Lâm thở phì phì mà vẫn không làm gì được. Con nhỏ đó giỏi thiệt!
Tôi định nhảy vô tiếp con Nở thì thằng Lâm đã rán sức kéo tay con bé, vặn trái
ra sau. Con Nở la lên một tiếng điếc tai rồi thình lình quay đầu sang cắn vào
tay thằng Lâm một cái. May mà răng nó vừa đụng vào, thằng nọ hoảng vía vội
buông ra ngay, nếu không thì mất đứt một miếng thịt chứ chẳng chơi. Con Ba Nở
bò lại phía sau xuồng cho xa thằng Lâm. Nó tém mớ tóc mai, quệt mồ hôi trán,
hít mũi mấy cái rồi khom xuống nhìn vào mấy ngón tay đang mở ra he hé. Tôi chạy
lại bên con Ba Nở cùng xem, bụng vẫn lo con đom đóm chết bẹp mất vì lúc nãy
thằng Lâm vặn tay con Nở mạnh lắm. Nhưng không, giữa lòng bàn tay xinh xinh của
con bé, ánh xanh ngời ngời cứ chạy dọc ngang. Con Ba Nở hai tay nâng đốm sáng,
người ngã tới ngã lui, đầu gục gật theo nhịp chân đập trên xuồng. Nó nói với
con đom đóm:

- Đom đóm ơi, không chết! Không chết!

Rồi nó ngửa mặt lên cười có vẻ đắc ý lắm. Tôi
biết nó muốn chọc tức thằng Lâm nên tôi càng hòa theo nó cười dòn. Thằng Lâm
chửi lầm thầm mấy tiếng nhưng không biết làm cách nào, đành chịu vậy. Tôi nghe nó
nuốt nước bọt đánh ực một cái vào bụng.

Bỗng chú đom đóm dừng lại trên bàn tay con Ba
Nở rồi vụt bay thẳng. Con bé kêu ố lên. Nó đứng phắt dậy với theo chụp cái chấm
xanh xanh đang bay lượn trên đầu. Trật rồi. Chấm xanh tạt sang bên trái, nó lao
theo, và tùm một cái, nó mất hút trong dòng nước đen ngòm. Trừ thằng Lâm, cả
bọn chúng tôi đều nhốn nháo hết.

Nhưng thằng Trai đã phóng theo rồi. Tôi chồm
lên be xuồng ngó theo, bụng hồi hộp quá. Thằng Trai là con bác Năm thợ chài. Nó
lặn giỏi lắm. May ra kịp. Chưa dứt một hơi thở, nó đã nổi lên. Nó gọi một tiếng
vang cả mặt nước. Tôi lật đật rút mái dầm rà xuồng lại. Cánh tay thằng Trai to
sù và chắc nịch bám xệ hẳn một mạn xuồng. Tay
kia nó đỡ ngang lưng con Ba Nở kéo mạnh đến. Con Ba Nở vừa sặc nước vừa đeo riết
thằng Trai chẳng chịu buông ra. Thằng kia phải gắt om.

Lên được xuồng, con Ba Nở run cầm cập và ho dữ
quá. Thằng Trai thì vừa vỗ vào những bắp thịt trên ngực nghe bịch bịch vừa nói
lớn:

- Ê bây, đứa nào có áo khô cho con Nở mượn!

Tôi vội lột áo của mình giúp con Ba Nở mặc
vào. Con bé liếc nhìn sang. Tôi thấy đôi mắt nó đang mỉm cười với tôi thân
thiết.

Từ đó, tôi thích nhìn đôi mắt lá răm của con
Ba Nở. Càng nhìn càng quen, tôi thấy mắt nó sáng lạ lùng lắm. Lông mi dài, hơi
cong. Giữa tròng đen lay láy, con ngươi nở to ra. Mỗi khi nó giận dữ, đôi mắt
nó lóe rực lên như hai hòn than đỏ trong bễ lò rèn của nhà nó vậy.

Ngày qua, chúng tôi càng lớn và không thể chơi
trò đom đóm nữa. Nhưng một trưa, tôi đi ra rừng bần hái trái về cho mẹ nấu canh
chua cá lóc thì nghe từ chỗ khuất có tiếng hai người nói chuyện nho nhỏ. Tim
tôi vụt đập liên hồi. Tôi nấp vào một góc bần lắng nghe. Rõ ràng là tiếng nói
của thằng Trai và con Ba Nở:

- Anh buông em ra em mới cho ăn.

- Không buông đâu.

Sau đấy thì rừng bần im lặng như tờ, im lặng
đến phát run người lên. Bỗng có vật gì rơi tõm trên mặt nước. Tôi giật nẩy
mình, vụt sờ ngay lấy tim. Không, đấy chỉ là một quả bần vừa đến ngày chín
rụng. Tiếp đó, có tiếng cười khúc khích.

Một lát, con Ba Nở chống xuồng ra trước. Khi
nó vừa đến chỗ lùm bần thâm thấp thì từ mé rừng ngoài sông có tiếng hỏi vọng
lại:

- Ai làm gì trong đó, hả?

Con Ba Nở giật mình, nép vào giữa đám lá xanh
um. Trên mái tóc của nó, mấy cái búp bần vừa hé mở, nhụy phơn phớt hồng cứ đu
đưa, run rẩy. Tay nó cầm một quả bần ổi chín
đang cắn dở chừng.

Tôi nhìn ra bìa rừng thì thấy thằng Lâm, cái
thằng ma da, con ông cả Nghị. Nó mặc một bộ đồ bà ba trắng lốp, tay cầm dầm gạt
bôm bốp vào thân cây bần, lách xuồng đi tới. Bỗng nó đứng ngây người ra, rồi xô
xuồng đến chỗ con Ba Nở:

- Ủa! Đi đâu đó, em bậu? Cho qua ăn bần với,
coi!

Nó chồm tới phía trước, chìa bàn tay có mấy
nốt ghẻ, định cầm lấy quả bần trong tay con Ba Nở. Con Ba Nở đứng phắt dậy thủ
thế. Thằng Lâm quên hết cả mọi sự đời, nó xáp đến. Mũi nó hếch lên, hít hít mấy
cái, mồm cười nói chả chớt:

- Chà, lâu gặp em bậu quá. Lóng rày coi lớn
xộn mà mập mạp dữ, hé!

Nó đưa tay định vuốt má con Ba Nở. Nhưng cô bé
đã quắc đôi mắt sáng nhìn nó và giang tay gạt phăng nó ra làm nó suýt ngã ngửa
trên xuồng. Chiếc áo trắng bị cành bần móc vào rách toạc. Nó nghiến răng lồm
cồm đứng dậy chụp lấy cổ tay của con Ba Nở mà bóp thật mạnh, mồm gừ gừ:

- Mày dữ hả! Mày dữ hả!

Con Ba Nở giơ tay định tát thằng Lâm thì thằng
Trai và tôi cũng vừa đến kịp. Thằng Trai giận tái xanh cả mặt lại. Hai bàn tay
nó như gọng kìm giáng xuống vai thằng Lâm và cắp chặt cứng. Tôi nghe có tiếng
gẫy răng rắc của cành cây. Thằng Lâm kêu không ra hơi nữa. Miệng nó méo xệch,
mồ hôi rịn ướt trán. Thịt trên má nó dãy lia lịa như cá lóc bị đập đầu.

Lần ấy là lần cuối cùng ba chúng tôi gặp nhau
tại rừng bần vì kế đó, có việc không may xảy ra:

Chừng nửa tháng sau, vào một buổi chiều, lúc
mặt trời gần lặn, tôi thấy hai cha con thằng Trai bơi xuồng dưới sông; giữa
xuồng, đặt một cái khay sơn đen, trong có trầu, cau và một nhạo rượu. Tôi đoán
là nhà thằng Trai đi hỏi vợ cho nó nên cũng mừng giùm, định bụng hôm cưới sẽ
đến giúp một tay. Tôi gọi thằng Trai, vẽ hình lá răm lên hai mắt rồi hất hàm
cười, hỏi nó. Nó lắc đầu, lấy tay chỉ về phía nhà ông cả Nghị. Thôi chết rồi!
Từ trước đến nay, nhà cả Nghị vẫn thường là chỗ tới lui của tụi quan Tây trên
tỉnh, còn bà con tá điền chúng tôi ai có chuyện phải đem trầu rượu lại thì thật
là khốn đốn đến nơi. Cả Nghị là tay chúa đất ở vùng này, quyền hành số một.
Trong phút chốc đây, thằng Trai sẽ phải chịu đắng cay dập trán xuống cho ngang
đàn kiến con con bò trên mặt đất mà thay cha quỳ lạy sống tía con thằng Lâm.
Cái cảnh này năm nào tôi cũng có nếm qua khi cha tôi và mấy bác ở xóm vàm đến
khất nợ tô nhà cả Nghị. Hôm nay đến lượt thằng Trai phải làm để "tạ
lỗi" vì đã chạm đến "cậu Hai", chạm đến uy quyền nhà ông cả!

Nhưng cha con thằng Trai đã chịu nhục đến nước
ấy mà tía con thằng Lâm vẫn một mực đuổi đi khỏi đất này. Thằng Lâm tung tin là
cha con thằng Trai làm cộng sản, chưa có chứng cớ để bắt, nhưng để thì sợ liên
lụy đến vùng "đất đai" nhà nó nên tía nó phải đuổi. Tôi thì đi guốc
khắp đường ngang ngõ tắt trong bụng tía con thằng Lâm rồi, song tôi chưa tiện
nói.

Cái đêm thằng Trai bị buộc phải ra đi, tôi đưa
nó đến vàm bần trổ luôn ra sông cái. Nước ròng đang đổ xuôi về biển đông gặp
mấy cột đáy chắn ngang nên cứ phát ra từng tiếng kêu ưng ức. Tôi khuyên thằng
Trai nên tìm gặp con Ba Nở rồi hãy đi. Nó nín thinh hoài đến phát sợ. Bỗng nó
giơ dầm phang mạnh vào một cột đáy rồi xòe bàn tay ra vỗ bịch bịch vào ngực
mình:

- Anh hùng "ninh thọ tử bất ninh thọ
nhục". Tao đã bị nhục rồi, chẳng muốn gặp con Ba Nở, vả lại thân tao bây
giờ thành ra "trôi sông lạc chợ", thương nó thì chỉ làm cho nó mang
khổ chớ có ích gì. Mày còn ở lại nhớ chăm lo nó. Thôi, tao đi.

Nó bỏ mái dầm xuống nước cuốc mạnh một hơi.
Xuồng nó vọt thẳng lên, trôi băng băng về phía trước. Tôi gác dầm, thả xuồng lờ
lững ngó theo. 

*

* *

Thằng Lâm bắn tin muốn lấy con Ba Nở. Con Nở
cự kịch liệt. Có một đêm, tình cờ con bé gặp tôi, nó nhắc đến thằng Trai và
khóc ướt cả một vạt áo. Nó bảo nếu ức hiếp quá nó sẽ bỏ nhà trốn theo thằng
Trai. Nó hỏi tôi có dám đưa nó đi đến chỗ ấy không. Tôi ngồi lặng thinh vì tôi
cũng chưa biết thằng Trai đã tới nguồn lạch bến sông nào nữa. Vàm bần đất rộng
mênh mông, bần xanh bát ngát, tại sao mà thằng Trai phải ra thân "trôi
sông lạc bến"? Còn con Ba Nở và tôi, nay mai đây thân phận sẽ ra sao? Tôi
nhìn nước chảy tìm mãi một câu trả lời mà không thấy.

Ngày một ngày hai, thằng Lâm hết thúc ép rồi
hăm he. Nhà con Nở hẹn lần hẹn hồi. Song cuối cùng, bác Tư thợ rèn cũng không
dám làm trái ý cả Nghị, đành hẹn tháng Tám sang năm sẽ cho cưới.

Năm sau, tháng Tám đến, nhưng không có đám
cưới. Không phải vì con Ba Nở đã bỏ nhà ra đi. Cũng không phải vì thằng Lâm mắc
ôn dịch chết. Mà vì Cách mạng tháng Tám đã thành công ở quê tôi. Nhà thằng Lâm
vơ vét bạc vàng chạy hết ra tỉnh.

Một buổi chiều mùa thu nổi gió, tôi đang ngồi
trên bến móc mồi sửa soạn đi câu thì có một bàn tay đập lên vai tôi. Tôi giật
mình quay lại. Trời ơi, thằng Trai! Tôi ôm chầm suýt nữa móc phải lưỡi câu vào
tai nó. Sau khi nói chuyện huyên thiên xích đế, chúng tôi dắt nhau đến thăm con
Ba Nở. Con bé nghe tin thằng Trai về, từ phía sau vườn chạy bổ ra. Thấy thằng
Trai, nó đứng sựng lại, ôm lấy gốc cau lả đi như người chết đuối. Ngực nó thở
dập dồn. Nó gọi thằng Trai một tiếng nhỏ, miệng nở cười nhưng từ đôi mi, hai
giọt nước mắt đã lăn ra chảy dài trên má.

Đêm ấy, thằng Trai theo tôi ra vàm bần giăng
câu. Chúng tôi nói những chuyện tâm tình kể từ ngày xa cách. Thằng Trai cho
biết cha nó đã chết vì nhuốm bệnh mà nằm sương, không có một mảnh đất con che
lều tránh nắng. Thằng Trai bỗng đập chát mái dầm lên mặt nước. Nó hỏi tôi:

- Mày thấy "mình" mạnh hay yếu?

Tôi đớ người ra, tôi tưởng đêm nay nó sẽ hỏi
tôi nhiều về chuyện con Ba Nở. Nhưng không, thằng Trai bước đến gần, nó xách
cái lồng đèn con soi sáng lên giường câu cho tôi. Giọng nó nho nhỏ:

- Mày biết "đoàn thể" là cái gì
không? Ở làng mình cũng có đó! Trước đây phải tao biết sớm thì.

Tôi nhìn sững chiếc tim đèn đang cháy đỏ đặt
kế một bên không biết thế nào mà trả lời được nữa. Đầu óc tôi cứ lộn xộn, mênh
mông. Nhiều ý nghĩ lóe lên rồi lại trôi đi. Dòng nước lờ mờ xuôi về biển. Ven
sông, những đốm xanh tắt cháy lập lòe.

Từ hôm đó, tôi và con Nở lại càng gắn bó với
thằng Trai hơn. Chúng tôi cùng vô Dân quân, chiều chiều ra vàm sông tập luyện.
Con Ba Nở vui lắm, lúc nào tôi cũng thấy nó cười. Nó thường mặc một bộ đồ bà ba
đen, tóc búi gọn sau gáy, ngang lưng nịt một chiếc khăn rằn. Những bắp thịt tròn
trên ngực trên vai hằn lên rắn chắc. Tay nó
cầm tầm vông vạt nhọn, lựu đạn giắt ngang lưng. Mỗi khi ngồi nghe thằng Trai
cắt nghĩa tại sao chúng tôi phải đánh giặc để giữ lấy đất này, đôi mắt nó sáng
ngời, thiết tha, thu cả hình ảnh thằng Trai và mây nước sông trời trong con
ngươi đen láy.

Nhưng chúng tôi sống gần nhau như vậy chưa
được bao lâu thì Tây trở lại chiếm đóng quê tôi. Phía sông cái trên kia, khói
đốt nhà bay lên từng cụm. Tôi theo anh em đánh giặc. Thằng Trai được đoàn thể
bảo ở lại.

Bước chân ra đi nhưng trọn cả tấm lòng tôi gửi
lại quê hương. Con Ba Nở và thằng Trai bịn rịn tiễn đưa, hẹn tôi hai năm sau về
ăn đám cưới.

*

* *

Chúng tôi đi rồi thằng Lâm dẫn Tây trở lại
hoành hành dữ ở quê tôi. Theo lệnh của bọn chỉ huy Tây dưới tỉnh, nó bắt bà con
về làm tá điền cho nó như trước, ai không nghe thì nó giết. 

Có một lần nó dẫn Tây đi lùng thằng Trai và
anh em mình. Con Nở không muốn ở nhà, sợ gặp cái mặt của nó nên lánh ra rừng
bần giả vờ hái trái. Hôm ấy chẳng may thằng Lâm đi sục tìm, trông thấy con Nở.
Thằng kia mừng lắm, nó bảo lính chống xuồng đến. Rồi đứng giữa xuồng, nó thọc
tay vào túi quần, hất hàm hỏi con Nở:

- Cô trốn vô đây làm gì? Ăn trộm bần phải
không?

Con Nở liếc nhanh nhìn nó và hứ một tiếng nhỏ:

- Anh nói gì lạ vậy? Bần của sông của nước chớ
bần là của anh sao?

Thằng kia trợn mắt lên:

- Bần này mọc trên đất tao! Nay mai tao sẽ kêu
người tới bán! Bây không được hái nữa, nghe chưa!

- Cứ hái!

Thằng Lâm cười khẩy, hai bàn tay nó ngọ nguậy
trong túi quần:

- Hừ tao biết rồi. Bây hái bần nấu canh chua
cho tụi thằng Trai ăn chớ gì? Bây muốn tiếp tế cho Việt Minh phải không? Đâu có
được, em bậu!

Vừa nói nó vừa khom xuống cầm một cái dầm với
qua xuồng con Nở chọc nát mấy quả bần chín rồi vít cho rơi xuống nước lũm chũm.
Mặt nước đang phẳng lặng bỗng vỡ tan ra. Tăm cứ liên tiếp sủi lên như có một
nồi nước sắp sôi nằm phía dưới.

Con Ba Nở trừng mắt nhìn thằng Lâm. Hàm răng
nó cắn chặt và đôi môi đo đỏ cứ mấp máy. Thằng kia bỗng đứng ngây ngắm con Nở.
Một lúc, nó đánh lưỡi một cái thật to. Rồi đổi giọng, nó nói:

- Sao cô em? Nói thật đi. Thằng Trai nó ở đâu?

- Tôi không biết!

- Hừ thôi, đừng có mơ tưởng đến nó nữa. Mai
đây ông sếp Giăng bắt nó mổ bụng lấy gan nhậu rượu chơi đó! Em có muốn làm bà
sếp không, hả?

Nó làm bộ cúi xuống phủi bụi trên đầu con Ba
Nở và bất thần béo cằm con Nở một cái. Con Nở hất tay thằng Lâm ra thật mạnh:

- Anh bỏ cái thói đó đi!

Nó xô xuồng chống ra xa, miệng lầm bầm những
câu gì nho nhỏ. Thằng Lâm nhìn tên lính. Nó định nói chi đấy, nhưng thấy tên
kia cứ ngồi không nhúc nhích nên nó lại thôi. Nó đứng chống nạnh ngó theo con
Nở đang rẽ xuồng vòng qua khuất trong đám lá xanh rồi nghiến răng hăm dọa:

- Bây sẽ biết tay tao!

Đêm ấy, con Nở ra gặp thằng Trai tại rừng bần.
Nó nói:

- Anh cho em theo với.

Thằng Trai vuốt mái tóc nó khuyên:

- Em ở lại lo cho tía má. Bây giờ còn cực khổ,
sông nay chết mai, em là gái theo chưa được đâu.

Con Ba Nở rứt cái búp bần ném ngay xuống nước
mà nói một lời:

- Chớ sống trong lòng bàn tay nó thì còn hơn
là chết đi. Anh cho em theo đánh chúng nó bằng không thì nay mai chúng nó cũng
cắt cổ em và tía má như bà con mình vậy. Mà sợ không được chết nữa, lại phải
theo nó.

Thằng Trai nhìn vào mắt con Ba Nở. Nó thấy
hình như từ trong đáy tâm hồn của cô bạn nghèo lúc bé, phát ra một ánh lửa lạ
lùng.

Nó nhẹ nhàng cầm lấy tay con Nở đặt vào giữa
ngực:

- Em biết cái gì đây không?

Con Nở co mấy ngón tay lại, mỉm cười và lắc
đầu. Thằng Trai bỏ tay con Nở ra. Nó mở lần lần mấy chiếc cúc áo bà ba đen.
Giữa bộ ngực chắc chắc của nó, hiện lờ mờ một xếp vải. Nó cẩn thận gỡ trao cho
Ba Nở. Con Nở đưa hai tay đỡ lấy, nâng lên xem. Trong ánh sáng đom đóm lập lòe,
nổi lên một cánh sao nho nhỏ. Con Ba Nở rung rung mở nhanh tấm vải:

- Úy trời! Ai may cờ vậy anh?

Con Nở giơ thẳng lá cờ, cố nhìn ngôi sao vàng
năm cánh qua bóng tối lờ mờ. Nó chập hai tay lại, rồi úp mặt vào vuông vải mới.
Bỗng nó ngẩng đầu lên, mỉm cười nói:

- Thơm mùi của anh lắm!

Thằng Trai cố nín một tiếng cười. Nó xòe bàn
tay đặt lên mồm con Ba Nở:

- Thôi đừng có nói giỡn nữa. Đưa đây, anh treo
lên rồi còn đi về. Ở đây lâu không tốt.

Nó đưa tay cầm lấy lá cờ. Nhưng con Nở cứ giữ
chặt.

- Để em treo cho!

Thằng Trai định gạt đi, song nó thấy đôi mắt
con Nở nhìn nó như van xin tha thiết nên nó do dự một phút rồi nó nho nhỏ:

- Ừ thì treo. Mà mau lên. Làm cho khéo nghe
không!

Con Nở gật đầu một cái thật mạnh. Nó đứng phắt
dậy bíu lấy một nhánh bần rồi nhanh nhẹn trèo lên. Thằng Trai hơi ngại:

- Coi chừng, leo cho tử tế! Bần dòn lắm đó!

- Anh không lo. Em chuyên môn hái bần cho anh
ăn, bộ anh không nhớ sao?

Thiệt vậy! Con Ba Nở nó thuộc lòng từng cây
bần ở rừng này cho nên nó leo thoăn thoắt. Chân nó đặt vào những chạc cây vừa
nhanh vừa nhẹ, chỉ nghe tiếng lá lào xào chạm vào nhau như khi có ngọn gió mùa
thu nhẹ nhàng thổi qua vậy. Chẳng mấy chốc, nó đã ở trên cao.

Thằng Trai dõi theo bóng con Ba Nở đen mờ. Con
Nở leo lên đến đâu, từng đàn đom đóm xanh xanh bay túa ra, lập lòe như những
tia hào quang của ngôi sao năm cánh.

Từ ấy, ở quê tôi, vào những ngày kỳ niệm, cờ
đỏ vẫn thường hiện ra treo cao vút tại vàm bần. Gió sông lên, cánh sao vàng tỏa
tung bay phấp phới trên đám nhụy hồng tươi. Đêm đêm, tiếng súng diệt tề vẫn nổ.

Nhưng sống trong lòng giặc thì sao khỏi có
người phải đổ máu hy sinh. Thằng Trai chẳng may bị thằng Lâm rình bắt được đem
cho Tây giết, bêu đầu mấy ngày đêm tại rừng bần. Con Nở hay tin ấy chết lặng
người đi. Nó âm thầm cùng anh em đồng chí chôn cất tử tế cho thằng Trai. Đêm
ấy, nó ra rừng bần ngồi khóc một mình. Từ đôi mắt nó, nước mắt cứ rơi nhòa, hòa
với nước sông trôi cuồn cuộn.

Những người dân quê tôi lần lượt theo nhau
đứng dậy. Giặc phải co vòi. Người ở khu căn cứ đã bắt đầu sang sông trở về mở
rộng vùng du kích quê tôi.

Một đêm, theo lệ thường, con Ba Nở sửa soạn ra
giữ mối liên lạc ở ngoài bãi. Nó sắp đặt lại xuồng, mang theo mấy giường câu,
giả tuồng như đi đánh cá phòng khi bất trắc. Nó đến cái trang thờ con con làm
bằng thùng gỗ thông treo giữa nhà kiễng chân lên, cẩn thận đỡ xuống một chiếc
đèn bánh ú và rót dầu vào đầy bình. Nó lắc lắc cái chai xem dầu còn lại bao
nhiêu. Nó hơi mỉm cười vì chai dầu tuy ít ỏi, nhưng vẫn chưa hề cạn.

Xong xuôi nó mang đèn đặt vào trong một chiếc
lồng con, mặc vào bộ bà ba đen ngày trước, lấy khăn rằn bịt đầu cẩn thận, rồi
cầm dầm xách đèn bước xuống xuồng. Nó lặng lẽ bơi ra vàm bần.

Dòng sông cái vẫn im trôi trong bóng tối đen,
chỉ có những đốm sao lưa thưa rắc trên mặt nước. Con Nở bơi xuồng dọc theo rừng
bần xem xét. Xa xa, từng khoảng cách đều nhau, đèn những xuồng câu lập lòe
chiếu sáng. Trên cây, đèn muôn ngàn đom đóm cũng nhấp nháy xanh xanh.

Nó đưa mắt nhìn dòng sông rộng, nhìn bờ bên
kia xa thẳm, mờ mờ. Đâu đó đều im ắng. Thỉnh thoảng vài tiếng cá tôm ăn móng
kêu lách chách. Gió sông mát lạnh mơn man trên vai, trên má nó như một bàn tay
thân thuộc dịu dàng. Nó nhắm mắt lại và bỗng rùng mình, lòng dạ mênh mang như
con nước bập bềnh trong những đêm gió lạnh. Nó lắc đầu mấy cái, bỏ dài mái dầm
bơi dấn lên quay về chỗ cũ.

Đến khoảng rừng có một cây bần cao vút lên, nó
lắng nghe sau trước, rồi nhẹ nhàng cho xuồng nép kín vào. Nó cắm chắc mái dầm
xuống bãi, cặp xuồng tựa chặt với thân cây. Xong xuôi nó lôi chiếc lồng đèn
dưới sạp xuồng lên. Nó mở cửa lồng nhấc chiếc đèn ra đặt kế bên và tháo khăn
rằn xuống lau hai mặt kính. Qua lần khăn, mặt kính áp vào da nó nhẳn lì và mát
lạnh. Nó luồn tay vào cửa lồng lau đi lau lại thật kỹ. Phải lau cho thật trong,
thật sáng để anh em bên kia sông nhìn cho tỏ rõ. Dù cho trời tối, nó cũng thuộc
lòng màu kính một đỏ một xanh. Đèn đỏ là sông có động, phải quay lại. Đèn xanh
là dấu hiệu sang sông. Đã mấy lần, từng đoàn cán bộ của ta theo dấu ấy mà về
đây gây cơ sở cho vùng du kích. Sau hiệu đèn xanh là bao nhiêu tính mạng quí
báu của đồng chí mình. Sau hiệu đèn xanh là cả một phong trào du kích, là cả
mối run sợ của giặc Pháp và Việt gian. Lâu nay, lũ giặc vẫn rình mò, nhưng chưa
thể nào hiểu ra dấu hiệu đèn xanh ấy.

Con Ba Nở ngồi vuốt ve đôi mặt kính. Bỗng từ
xa, phía những ngọn đèn câu lấp lóe, vang lên một tiếng chim kêu nho nhỏ. Tiếng
chim êm đềm bay lướt trên sông. Con Ba Nở ngồi ngay ngắn lại, quay mặt sang bờ
kia, và bắt đầu báo hiệu. Nó móc trong túi ra cái bật lửa nhỏ, đánh lên, châm
vào chiếc đèn bánh ú, cái đèn câu mà ngày xưa thằng Trai đã từng soi sáng cho
tôi. Con Nở nhanh nhẹn đặt chiếc đèn con vào lồng kính, khép cửa lại cẩn thận
cho gió bốn bên không thể lọt vào. Nó cầm cái lồng kính xanh biếc nhấc cao lên.
Trong lồng, chiếc tim đèn hút mạnh dầu cháy đỏ, tỏa ánh sáng rung rinh, chiếu
lên giữa bóng đêm đen thẳm.

Trong cảnh sông khuya vắng vẻ, bỗng con Nở
nghe có tiếng xuồng rẽ nước đi nhè nhẹ và tiếng dầm bơi vô ý thỉnh thoảng chạm
vào be xuồng lộp cộp. Nó hơi lo, lắng tai dõi theo tiếng động. Rõ ràng là có
nhiều mái dầm đang lặng lẽ khuấy nước và hai ba người đang nói chuyện lào thào.
Anh em đồng chí mình không bao giờ đi đông như thế. Chỉ có bọn "chúng nó"
thôi. Đêm nay, có lẽ chúng nó muốn phục kích tại vàm sông chăng? Nguy mất! Phải
báo ngay cho các đồng chí bên kia biết mà quay trở lại. Con Nở không do dự gì
nữa, nó lập tức xoay mặt đèn đỏ ra sông.

Vừa lúc ấy, một mũi xuồng lạ ló ra và một họng
súng đen ngòm chĩa vào ngực con Ba Nở:

- Ai làm gì đó, hả?

- Dạ, tôi đi giăng câu, ông à!

Con Nở vừa trả lời vừa đặt ngọn đèn xuống sạp
thuyền. Nó với tay chụp lấy gắp lưỡi câu tháo tung ra rồi nhúng xuống nước. Nó
lôi cái gáo dừa đựng đầy trùn cơm đến tìm mồi móc vào lưỡi câu. Nó làm mọi việc
rất nhanh nhẹn và bình tĩnh, mắt vẫn nhìn chăm chăm về phía mũi xuồng kia tìm
cách đối phó. Một vệt sáng đèn pin chiếu ngay vào mặt làm nó nheo đôi mắt lại.

Có tiếng thốt lên qua hai hàm răng:

- A, tưởng ai, té ra cô Ba Nở? Cô mà cũng đi
câu nữa sao?

Thôi, đúng là thằng Lâm rồi! Phen này gay go
đây. Con Nở chưa trả lời, cứ tiếp tục móc mồi vào giường câu.

Thằng Lâm áp xuồng đến gần, nó nhìn con Nở từ
đầu đến lưng như dò xét. Nó giằng đường câu trong tay con Nở, kề sát vào đèn.
Nó se ngược sợi nhợ, tháo ra xem kỹ những chỉ gai phía trong.

Bỗng nó cười gằn một tiếng, có vẻ đắc ý:

- Đi câu hả? Cô thả câu hồi nào mà tới bây giờ
nước chưa thấm vô nhợ câu, hả? Thôi, đừng có qua mặt tôi nữa. Cô đến đây làm
gì? Nói mau!

Nó luồn họng súng lục vào cổ con Nở, hất cằm
cô lên. Con Nở né đầu tránh qua một bên, giọng nó vang trên mặt nước:

- Tôi vừa ra đây câu thôi! Anh cũng thấy đó.
Dọa tôi làm gì?

Thằng Lâm giơ chiếc đèn câu lên. Đôi mắt trắng
dã của nó ngó lom lom vào con Ba Nở, răng nanh nó nhe ra:

- Nè, lôi thôi tao bắn nát óc bây giờ chớ dọa
không thôi à?

Con Nở chẳng trả lời. Nó nhíu mày nhìn thẳng
vào mặt thằng Lâm. Từ trong mắt nó, một ánh lửa căm thù lâu nay đang âm ỉ, lóe
rực lên, phóng ra qua cái nhìn bén ngót.

Thằng Lâm run tay, nó xoay cái lồng đèn, nhìn
sang chỗ khác.

Thấy đèn xanh lại chiếu ra sông, con Nở lo
lắng nên quên cả giữ gìn. Nó vội vàng giật lấy cái lồng đèn trong tay thằng
Lâm. Nó tìm cách giơ mặt kính đỏ lên cao cho bờ bên kia trông thấy.

Lúc đầu thằng Lâm chưa hiểu. Nhưng qua một
phút nó đã đoán ra. Như một con ma da bắt mồi, nó chồm tới xòe bàn tay lạnh
ngắt ra chụp lấy con Ba Nở. Con Nở cắn răng, cố sức giơ chiếc đèn đỏ lên cao,
quay tít.

Thằng Lâm gừ lên một tiếng trong cổ như tiếng
chó dại nhe răng sắp cắn người, một tay nó vặn mạnh chiếc đèn, tay kia nó rút
dao găm chọc vào dưới cằm con Ba Nở:

- Buông ra!

- Không buông!

- Không buông tao giết chết!

- Chết cũng không buông!

Ánh lửa chao đi chao lại trong cuộc vật lộn
giữa hai bên. Cuối cùng con Nở giật được chiếc đèn giơ cao lên, đôi mắt nó sáng
quắc như sao nhìn vào thằng Lâm ngay giữa mặt.

*

* *

Anh chỉ huy du kích của một xã ven sông Cửu
Long kể lại chuyện này hôm chúng tôi nằm chờ lệnh để về vùng ấy.

Đêm đó, ngồi ở ven sông, mắt anh đăm đăm nhìn
sang quê cũ. Bên kia đã là vàm bần rồi. Dài theo bãi, đom đóm vẫn thắp đèn nhảy
múa trên cành cây. Anh bụm hai tay, múc nước sông lên rửa mặt rồi rút khăn ra
lau đôi mắt. Tôi chờ cho anh lau xong mới dám hỏi tiếp câu chuyện còn dở dang:

- Rồi nó giết chết cô Ba Nở phải không?

- Không! Không chết!

Im lặng một lúc lâu, anh vụt thốt lên như
tiếng nấc:

- Nhưng nó làm một chuyện còn ác hơn là giết
chết nữa kia: nó móc mắt cô ấy!

Một con vật gì phía dưới chạy hoảng nhảy tung
lên làm tan cả hai ánh sao đang lung linh trên mặt nước. Một tiếng thở dài.

Gió thổi mạnh trên dòng sông. Những ngọn sóng
từ xa chạy vào dồi xuồng chúng tôi trồi lên hụp xuống.

Anh du kích vẫn còn ngóng mãi sang bờ bên kia.
Có lẽ anh đang nhớ đến quả bần xanh, đến con cá trắng, nhớ đến bãi sông màu mỡ
phù sa? Hay anh nghĩ đến cuộc vật lộn gay go vẫn còn đang tiếp diễn?

Bỗng từ phía ấy, trong rừng bần lấm tấm sao
rơi, một ánh lửa lóe lên xanh biếc cứ lập lòe bay dọc bay ngang. Tôi nhớ ngay
đến chú đom đóm xinh trong lòng bàn tay cô Ba Nở.

Có lệnh sang sông. Chúng tôi giơ cao dầm, gò
lưng, cắm cổ, nhằm ánh lửa chập chờn mà bơi tới. Trong màn đêm còn mù mịt bên
kia sông, ánh lửa xanh biếc của quê tôi cứ ngời sáng thâu đêm, không bao giờ
tắt được. 

1959