Và hắn không ngỏ lời cầu hôn, hắn cứ lần lữa mãi làm cho bà vợ
ông hiệu trưởng và các bà trong trường chúng tôi đều thấy phát bực lên.
Lúc nào hắn cũng đắn đo suy tính những phận sự, nghĩa vụ tương lai và
đồng thời hầu như ngày nào hắn cũng đi chơi với Varenka, có lẽ hắn nghĩ
rằng ở hoàn cảnh của hắn, cần phải làm như thế. Hắn cũng hay đến nhà tôi
để bàn về cuộc sống gia đình. Xem ra thì cuối cùng chắc là hắn đã ngỏ
lời cầu hôn và sẽ lại có thêm một đám cưới trong số hàng nghìn đám cưới
vô bổ ngu xuẩn vẫn diễn ra ở ta vì buồn tẻ, vô công rồi nghề, nếu nửa
chừng không bất ngờ xảy ra một vụ kolossalische Skandal⁽⁶⁾. Cần phải nói rằng em của Varenka ngay từ ngày đầu tiên quen biết Bêlikốp đã có ác cảm với hắn và không thể nào chịu nổi hắn.

-
Tôi không hiểu, - anh ta nhún vai nói với chúng tôi. - Tôi không thể
hiểu nổi, vì sao các ngài lại chịu đựng nổi cái tên mách lẻo, cái mồm
ton hót bẩn thỉu ấy. Ô, các ngài, thế mà các ngài cũng sống được trong
cái bầu không khí ngột ngạt, tởm lợm này. Chẳng lẽ các ngài lại là thầy
giáo, là nhà sư phạm ư? Các ngài chỉ là những kẻ tranh giành cố leo lên
bực thang công danh, nhà trường của các ngài không phải là lâu đài khoa
học mà chỉ là nơi chia nhau tước vị, bốc mùi chua loét như trong bốt đồn
culít. Không đâu các ông ơi, tôi cố sống với các ông ít năm nữa rồi
cũng đến bỏ về làng tôi thôi, tôi sẽ đi bắt tôm, và dạy người Ucraina
học.

Cũng có khi anh ta cười sằng sặc, cười đến chảy nước mắt, rồi
lúc thì cất giọng ồm ồm, lúc thì the thé giọng mũi hỏi tôi, tay khoa
lên:

- Hắn đến ngồi nhà tôi mần chi? Hắn cần chi nạ? Cứ ngồi mà giương mắt ra thế!

Thậm chí anh ta chỉ còn đặt tên cho Bêlikốp là “kẻ phú hào hoặc là kẻ sống bám vào người khác”⁽⁷⁾.
Cũng dễ hiểu vì sao chúng tôi cũng tránh nói với anh ta rằng chị
Varenka của anh ta sắp sửa lấy “con nhện” ấy. Có lần khi bà vợ ông hiệu
trưởng nói xa nói gần với anh ta rằng kể cũng tốt nếu vun vén cho chị
anh ta đi lấy một người đứng đắn, ai cũng vì nể như Bêlikốp thì anh ta
nhăn mặt và càu nhàu:

- Chẳng phải việc của tôi. Chị ấy có đi lấy rắn rết đi nữa tôi cũng mặc, tôi không ưa xen vào việc riêng của người khác.

Bây
giờ anh hẵng nghe chuyện gì xảy ra tiếp nhé. Có một cậu ngỗ nghịch nào
đó đã vẽ một bức tranh châm biếm: Bêlikốp đang đi, chân xỏ trong giày
mưa, quần túm ống, tay cầm ô, tay khoác tay Varenka; bên dưới bức tranh
là dòng chữ “Một người si tình”. Anh biết không, đường nét vẽ thật là
sắc sảo, độc địa. Người vẽ chắc không phải chỉ làm việc một buổi tối vì
tất cả giáo viên ở hai trường nam nữ, giáo viên chủng viện,viên chức đều
nhận được mỗi người một bản. Cả Bêlikốp cũng nhận được. Bức tranh châm
biếm đã gây cho hắn một ấn tượng nặng nề.

Chúng tôi cùng ra khỏi
nhà, - đó là vào ngày mùng một tháng Năm, một ngày chủ nhật, tất cả giáo
viên và học sinh chúng tôi đã hẹn gặp nhau ở trường rồi sau đó cùng đi
ra ngoài thành phố vào rừng chơi, chúng tôi đi ra và thấy mặt hắn xanh
mét, ảo não hơn cả mây đen.

- Sao lại có những người xấu xa, ác độc đến thế nhỉ? - hắn làu bàu nói, môi run run.

Trông
vẻ mặt hắn tôi cũng phải thương hại. Chúng tôi đang đi thì, anh có thể
tưởng tượng được không, bỗng thấy Kôvalenkô phóng xe đạp qua, đi sau anh
ta là Varenka, cũng ngồi xe đạp, mặt mày ửng đỏ, trông mệt mỏi, mà vẫn
vui vẻ hớn hở.

- Chúng tôi vượt lên trước nhé, - cô ta gào to. - Trời hôm nay đẹp thật, đẹp tuyệt, đẹp ghê gớm!

Cả hai người đi khuất. Mặt Bêlikốp đang từ xanh mét chuyển sang trắng bệch, hắn ngẩn người ra. Hắn đứng lại và nhìn tôi...

-
Xin phép hỏi anh, đó là cái gì vậy? - hắn hỏi. - Hay có thể là thị giác
đánh lừa tôi? Chẳng lẽ giáo viên và đàn bà con gái lại có thể cưỡi xe
đạp, làm như thế coi sao tiện?

- Có gì mà không tiện? - tôi đáp. - Ai muốn đi thì cứ tha hồ mà đi.

- Hừ, sao lại có thể thế được? - hắn kêu lên, sửng sốt thấy tôi vẫn bình thản như không. - Anh nói cái gì lạ vậy?

Hắn thảng thốt đến mức không muốn đi chơi nữa và bỏ về nhà.

Suốt
ngày hôm sau lúc nào hắn cũng bực dọc xoa tay toàn thân run lên; trông
mặt cũng biết là hắn đang thấy khó chịu trong người lắm. Hắn bỏ buổi lên
lớp, và đó là điều xưa nay hắn chưa từng làm. Trưa hắn cũng không ăn
gì. Chập tối hắn mặc áo ấm hơn bình thường một chút mặc dù lúc đó là
tiết trời mùa hạ, rồi lần mò đến nhà Kôvalenkô. Varenka đi vắng, hắn chỉ
gặp người em.

- Xin mời ông ngồi xuống cho, - Kôvalenkô lạnh lùng
nói, đôi lông mày nhíu lại, anh vừa nghỉ ngơi sau bữa ăn trưa muộn
màng, nét mặt còn đang ngái ngủ, trong người đang rất bực bội.

Bêlikốp ngồi yên, chẳng nói chẳng rằng chừng độ mười phút rồi

-
Tôi tìm đến anh để giãi bày tâm sự. Tôi rất buồn bực anh ạ. Có một tên
vô lại nào đó đã vẽ châm biếm tôi và một người gần gũi với cả hai chúng
ta. Tôi thấy có nghĩa vụ phải nói quả quyết với anh rằng tôi chẳng hề có
liên quan gì tới một chuyện như thế... Tôi chẳng hề làm điều gì sơ suất
đáng để cho mọi người giễu cợt như vậy, lúc nào tôi cũng xử sự như một
người tử tế, đứng đắn.

Kôvalenkô ngồi lầm lầm và im lặng. Chờ một lát, Bêlikốp lại nói tiếp với giọng buồn rầu nhỏ nhẹ:

-
Còn một điều nữa tôi cũng muốn nói với anh. Tôi thì vào nghề đã lâu,
còn anh thì mới bắt đầu đi làm, nên với tư cách là bạn đồng nghiệp đi
trước, tôi thấy có nghĩa vụ phải nhắc nhở anh đôi điều. Anh đã đi xe đạp
và cái trò giải trí ấy hoàn toàn không hợp với tư thế của một nhà giáo
dục thiếu niên.

- Vì sao vậy? - Kôvalenkô hỏi lại bằng giọng trầm trầm.

-
Chẳng lẽ điều này lại còn cần phải giải thích nữa sao? Chẳng lẽ đó lại
là điều khó hiểu ư? Nếu thầy giáo đi xe đạp thì học sinh sẽ làm gì? Lũ
trẻ chỉ còn thiếu nước là đi đầu xuống đất thôi. Vả lại nếu không có chỉ
thị nào cho phép thì ta không được làm. Hôm qua tôi sợ phát kinh lên
đấy! Khi tôi nhìn thấy chị của anh, mắt tôi hoa lên. Đàn bà con gái mà
đi xe đạp thì quả là chuyện kinh khủng!

- Nhưng mà ông muốn cái gì mới được chứ?

-
Tôi chỉ muốn mỗi một điều là nhắc bảo anh. Anh còn trẻ, tương lai anh
còn ở phía trước, anh cần phải xử sự rất, rất thận trọng, thế mà anh đã
buông thả, ô, anh buông thả mình quá chừng! Anh mặc áo thêu ra đường, đi
ngoài phố lúc nào anh cũng cầm theo sách này sách nọ, rồi bây giờ lại
còn cưỡi xe đạp nữa. Chuyện anh và chị anh đi xe đạp mà đến tai ông hiệu
trưởng, rồi đến tai ông thanh tra... Lúc ấy thì còn ra cái thể thống gì
nữa không?

- Việc ta và chị ta đi xe đạp chẳng liên quan gì đến
ai cả! - Kôvalenkô nói, mặt đỏ gay. - Con nào thằng nào thò mũi vào
chuyện riêng của nhà ta, ta cho chầu diêm vương tất!

Bêlikốp tái mặt đứng dậy.

-
Nếu anh nói với tôi bằng cái giọng như thế thì tôi không thể tiếp tục
nữa, - hắn ta nói. - Và tôi cũng yêu cầu anh khi có mặt tôi, đừng bao
giờ ăn nói như thế về cấp trên. Anh cần phải có thái độ kính trọng đối
với chính

- Hóa ra là ta đã nói gì động đến chính quyền sao? -
Kôvalenkô hỏi, mắt hằn học nhìn Bêlikốp. - Xin ông để cho ta yên. Ta là
người trung thực và với những người như “quý ngài” ta không muốn nói
chuyện. Ta không ưa những tên mách lẻo.

Bêlikốp bối rối, luống
cuống mặc lại áo ngoài, vẻ mặt đầy hoảng hốt. Bởi đó là lần đầu tiên
trong đời hắn phải nghe những lời thô bạo đến thế.

- Anh có thể
nói gì tùy anh, - hắn vừa nói vừa bước ra ngoài hành lang dẫn xuống cầu
thang. - Tôi chỉ muốn báo trước cho anh rằng có thể có người đã nghe
được cuộc nói chuyện này, và để cho không ai có thể xuyên tạc câu chuyện
vừa rồi và để khỏi có điều gì chẳng lành xảy ra, tôi sẽ báo cáo với
ngài hiệu trưởng nội dung câu chuyện hôm nay... trên những nét chính.
Tôi sẽ phải làm việc đó.

- Báo cáo hả? Này, đi mà báo cáo đi này!

Kôvalenkô
túm lấy cổ áo hắn từ phía sau rồi xô mạnh. Bêlikốp lộn nhào xuống cầu
thang, đôi giày cao su lộc cộc đập vào bậc gỗ. Cầu thang khá cao, nhưng
hắn đã lăn xuống dưới một cách bình yên vô sự. Hắn đứng dậy sờ lên mũi
xem cặp kính có còn nguyên vẹn không? Nhưng đúng vào lúc hắn xuống cầu
thang thì Varenka và hai bà nữa cùng vừa đi đâu về. Họ đứng ở dưới và
nhìn lên - điều này đối với Bêlikốp là kinh khủng hơn cả. Thà tự vặt cổ,
bẻ gãy chân mình đi còn hơn là biến thành trò cười cho thiên hạ; bây
giờ thì trước sau gì cả thành phố chả biết, chuyện sẽ đến tai ngài hiệu
trưởng, ngài thanh tra, chao ôi, thế rồi lại nhỡ xảy ra chuyện gì nữa
chứ! - họ sẽ lại vẽ tranh châm biếm khác, rồi mọi chuyện dẫn đến chỗ là
người ta sẽ ép mình về hưu...

Khi hắn đứng dậy, Varenka nhận ra
hắn. Cô ta nhìn bộ mặt nực cười của hắn, nhìn chiếc bành tô nhăn nhúm,
đôi giày cao su, không hiểu chuyện gì đã xảy ra. Cô ta tưởng rằng hắn đã
vô ý trượt ngã, không nén được, cô ta cười phá lên vang khắp khu nhà:

- Ha-ha-ha!

Cái
tiếng cười âm vang, lảnh lót “ha-ha-ha” đó đã chấm dứt tất cả: chấm dứt
chuyện cưới xin, chấm dứt cả cuộc đời của Bêlikốp. Hắn không còn nghe
thấy Varenka nói gì, không còn nhìn thấy gì nữa. Trở về đến nhà, việc
đầu tiên là hắn cất tấm ảnh để trên bàn đi, sau đó lên giường nằm và
không bao giờ dậy nữa.

Khoảng ba ngày sau lão Aphanaxi đến nhà tôi
hỏi liệu có cần mời bác sĩ đến không vì như lão nói rằng ông chủ bị làm
sao ấy. Tôi sang nhà Bêlikốp. Hắn nằm trong màn, đắp chăn kín và im
lặng. Hỏi thì hắn chỉ đáp “không” hay “có” thôi, không nói thêm điều gì.
Hắn thì nằm đấy, còn lão Aphanaxi thì đi đi lại lại trong phòng, mặt
mày hầm hầm, cau có, thở dài thườn thượt, mùi rượu nặng xộc lên như
trong quán rượu.

Một tháng sau, Bêlikốp chết. Tất cả chúng tôi đều
đi chôn hắn, nghĩa là cả hai trường trung học và chủng viện. Bấy giờ,
khi hắn nằm trong quan tài, vẻ mặt hắn trông hiền lành, dễ chịu, thậm
chí còn có vẻ tươi tỉnh nữa, cứ hệt như hắn mừng rằng cuối cùng hắn đã
được chui vào cái bao mà từ đó không bao giờ hắn phải thoát ra nữa. Phải
rồi, thế là hắn đã đạt được mục đích cuộc đời! Y như thể mặc niệm hắn,
khi đám ma cử hành, trời mưa dầm âm u, tất cả chúng tôi đều đi giày mưa
và mang ô. Varenka cũng dự đám ma, và khi người ta hạ quan tài xuống
huyệt, cô ta bỗng òa lên khóc. Tôi đã để ý thấy là đám đàn bà Ucraina
thường chỉ gào khóc hoặc cười phá lên, họ chẳng bao giờ rơi vào trạng
thái lưng chừng.

Thú thật là chôn cất những kẻ như Bêlikốp quả là
một điều thích thú. Từ nghĩa địa quay về, mặt mày chúng tôi ai cũng có
vẻ nhũn nhặn, rầu rĩ; không ai muốn để lộ ra cảm giác khoan khoái -
giống như cái cảm giác mà chúng ta đều đã trải qua từ rất lâu, rất lâu
thời thơ ấu, khi người lớn đi vắng và chúng ta tha hồ chạy chơi trong
vườn hàng giờ đồng hồ liền, vui đùa tự do, thỏa thích. Ô, tự do, tự do!
Chỉ cần thoáng nghĩ đến nó, chỉ cần hy vọng mong manh đến khả năng có
thể có của nó là đã đủ làm cho chúng ta như được chắp thêm đôi cánh, có
phải thế không?

Từ nghĩa địa trở về, lòng chúng tôi đều cảm thấy
nhẹ nhàng, thoải mái. Nhưng chưa đầy một tuần sau, cuộc sống đã lại diễn
ra như cũ, nặng nề, mệt nhọc, vô vị, một cuộc sống chẳng bị chỉ thị nào
cấm đoán nhưng cũng chẳng được tự do hoàn toàn, chẳng tốt đẹp gì hơn
trước. Trên thực tế, Bêlikốp đã chầu âm phủ nhưng hiện còn bao nhiêu là
người trong bao, trong tương lai cũng sẽ còn bao nhiêu kẻ như thế nữa!

- Đó, chính đây mới là điều đáng nói, - Ivan Ivanứts nói, và rít một hơi thuốc.

- Và sẽ còn bao nhiêu kẻ như thế nữa, - Burkin nhắc lại

Người
giáo viên bước ra khỏi nhà kho. Đó là một người không cao nhưng to béo,
đầu hói hết, có bộ râu đen dài quá ngực, hai con chó ra theo sau ông.

- À, có trăng, có trăng! - ông ta ngước nhìn lên trời và nói.

Đã
nửa đêm. Phía bên phải hiện ra cả làng mạc, một con đường chạy dài có
dễ đến năm cây số. Vạn vật đều chìm trong giấc ngủ im lìm, tĩnh mịch;
không một vật nào di động, không một âm thanh nào vang ra. Thật khó mà
tin rằng tạo hóa lại có thể lặng yên đến thế. Vào đêm trăng, khi nhìn
thấy con đường quê khoáng đãng với những ngôi nhà nhỏ, những đồng cỏ
khô, những hàng cây liễu rủ, lòng ta bỗng thấy thanh thản; và trong vẻ
bình yên ẩn náu giữa bóng đêm xa cách những chuyện làm ăn tất bật, những
buồn phiền, lo âu, tâm hồn ta bỗng trở nên dịu dàng, nhè nhẹ buồn và
tốt đẹp. Có cảm giác rằng đến cả những vì sao cũng soi xuống tâm hồn ta
với vẻ đầy thương cảm và trìu mến, rằng cái ác đã bị loại bỏ trên mặt
đất này và vạn sự đều êm đẹp, yên lành. Phía bên trái, từ rìa làng là
cánh đồng trải rộng dưới ánh trăng mênh mông đến tận chân trời, ở đây
cũng không một âm thanh, không một vật nào động đậy.

- Đó, vấn đề
là ở chỗ đó, - Ivan Ivanứts nhắc lại. - Chúng ta sống chui rúc ở thành
phố này trong không khí ngột ngạt, chúng ta viết những thứ giấy tờ vô
dụng, đánh bài đánh bạc - những cái đó há không phải là một thứ bao sao?
Chúng ta sống cả đời bên những kẻ vô công rồi nghề, những kẻ xui nguyên
giục bị, những mụ đàn bà nhàn rỗi ngu si, chúng ta nói và nghe đủ thứ
chuyện nhảm nhí, vô nghĩa - đó chẳng phải là một thứ bao sao? Nếu anh
muốn nghe, tôi xin kể cho anh một chuyện bổ ích nữa.

- Thôi khuya rồi, đi ngủ thôi, - Burkin nói. - Để ngày mai vậy.

Cả
hai người đi vào nhà kho và nằm trên đống cỏ khô. Hai người đã trùm
chăn và thiu thiu ngủ thì bỗng nghe thấy tiếng chân bước nhè nhẹ. Có ai
đó đang đi gần nơi nhà kho, đi một lúc rồi dừng lại, một phút sau lại
nghe tiếng chân bước tiếp. Có tiếng chó sủa vang.

- Đấy là bà Mavra đi đấy, - Burkin nói.

Tiếng chân bước xa dần.

-
Nhìn thấy và nghe thấy mọi người nói dối, - Ivan Ivanứts vừa nói vừa
trở mình, - và để cho thiên hạ bảo anh là ngu xuẩn chỉ vì anh đã nghe
lời dối trá ấy, nhẫn nhục chịu đựng những sự lăng mạ, khinh miệt, không
dám nói thẳng rằng anh đứng về phía những người trung thực, yêu tự do;
và chính anh cũng nói dối, cũng nhăn nhở cười, chỉ cốt kiếm được miếng
ăn, chỉ cốt được ấm vào thân, chỉ vì một chức tước hèn mọn nào đó chỉ
đáng giá mấy đồng xu - không, không thể sống như thế mãi được!

- Ồ, đó lại sang chuyện khác rồi, anh Ivan Ivanứts ạ, - người giáo viên nói. - Thôi, ta ngủ thôi.

Chừng
mười phút sau, Burkin đã ngủ. Còn Ivan Ivanứts thì cứ thở dài và trở
mình luôn luôn, sau đó ông dậy rồi lại đi ra ngoài, ngồi xuống bên cửa,
lấy thuốc ra hút.

__________

6. Cãi lộn lớn (tiếng Ðức).

7. Vở kịch của nhà viết kịch và diễn viên người Ucraina là M.L. Krôpípnhítxki (1840-1910).