SUY NGHĨ SÂU SỐ 6

Bạn xem gì

Bạn đọc gì

Trong bữa sáng

Và tôi biết

Bạn là ai

Sáng
nào cũng vậy, trong bữa sáng, bố tôi uống một cốc cà phê và đọc báo.
Nhiều loại báo, ví dụ như Le Monde, Le Figaro, Libération, và mỗi tuần
một lần L’Express, Les Échos, Time Magazine và Courrier international.
Nhưng tôi biết rõ là bố tôi thích nhất cốc cà phê đầu tiên cùng tờ Le
Monde trước mặt. Ông say sưa đọc trong khoảng nửa giờ. Để có được nửa
giờ đó, bố tôi thực sự phải dậy rất sớm vì ông bận suốt cả ngày. Nhưng
mỗi buổi sáng, ngay cả khi có buổi làm việc đêm và chỉ được ngủ hai
tiếng, ông vẫn dậy lúc sáu giờ và vừa đọc báo, vừa uống một cốc cà phê
thật đặc. Mỗi ngày của bố tôi được xây dựng như vậy. Tôi nói “xây dựng”
vì tôi nghĩ rằng mỗi lần là một công trình mới, cứ như tất cả bị biến
thành tro trong đêm và cần phải làm lại từ con số không. Người ta thấy
cuộc sống của bố tôi như thế này trong vũ trụ của chúng ta: cần phải
không ngừng xây dựng lại hình ảnh người lớn của bố tôi, đó chính là tập
hợp khập khiễng và phù du, rất đỗi mong manh, bao bọc bên ngoài sự thất
vọng, và đứng trước gương tự kể cho mình lời nói dối mà mình cần phải
tin. Đối với bố tôi, báo chí và cà phê là những chiếc đũa thần biến bố
thành con người quan trọng. Hãy nhớ rằng bố tôi rất thỏa mãn với chúng:
tôi chưa bao giờ thấy bố mình thanh thản và thư thái đến thế như trước
cốc cà phê lúc sáu giờ sáng. Nhưng còn cái giá phải trả! Cái giá phải
trả khi người ta còn sống một cuộc sống giả tạo! Khi các mặt nạ rơi
xuống, vì xuất hiện khủng hoảng - và nó luôn luôn xuất hiện với mọi
người - sự thật vô cùng khủng khiếp! Hãy nhìn ông Arthens, nhà phê bình
ẩm thực ở tầng 7, đang hấp hối. Trưa nay, khi đi mua sắm về mẹ tôi lao
vào nhà như cơn lốc. Vừa vào đến nhà, mẹ đã vội thông báo: “Pierre
Arthens đang hấp hối!” Đó là mẹ thông báo cho Hiến Pháp và tôi. Bấy
nhiêu đủ để nói với các bạn rằng câu hỏi đó không hề có hiệu quả. Lúc đó
tóc tai mẹ tôi hơi rối, vẻ mặt thất vọng. Tối nay, khi bố tôi vừa về
đến nhà, mẹ tôi vội lao ra để thông báo chuyện này. Bố có vẻ ngạc nhiên:
“Tim ư? Nhanh thế sao?”

Tôi phải nói rằng ông Arthén là một người
thực sự độc ác. Bố tôi là một đứa trẻ đóng vai người lớn không mấy kỳ
cục. Nhưng ông Arthens… kẻ độc ác hạng nhất. Khi nói độc ác, tôi không
định nói là xấu bụng, tàn bạo hay chuyên chế, mặc dù cũng hơi giống như
thế. Không, khi nói “là một người thực sự độc ác”, tôi muốn nói rằng đó
là một người đã từ bỏ tất cả những gì tốt đẹp trong ông ấy đến mức có có
thể nói đó là một cái xác trong khi ông ấy vẫn còn sống. Bởi vì những
kẻ thực sự độc ác căm ghét tất cả mọi người, chắc chắn rồi, nhưng nhất
là chính bản thân họ. Các bạn không cảm thấy như thế sao khi ai đó thù
hận bản thân anh ta? Điều đó khiến anh ta chết trong khi vẫn còn đang
sống, gây tê những tình cảm xấu và cả những tình cảm tốt để không cảm
thấy ghê tởm khi là chính mình.

Pierre Arthens chắc chắn là một kẻ
thực sự độc ác. Người ta nói rằng ông ấy là cha đẻ của ngành phê bình
ẩm thực và quán quân trên thế giới về ẩm thực Pháp. Điều này chẳng làm
tôi ngạc nhiên. Ý kiến của tôi là: ẩm thực Pháp là một sự đáng thương.
Biết bao tài năng, tiền bạc, của cải cho một kết quả nặng nề như thế… Và
các loại nước xốt, nhân nhỏi và bánh ngọt làm nứt cả bụng! Gu thật tệ…
Và nếu không nặng nề, thì lại hết sức kiểu cách: người ta chết vì đói
với ba củ cải nhỏ cách điệu và hai con sò Saint- Jacques trong thạch rau
câu, đặt trong những chiếc đĩa giả thiết với những nhân viên phục vụ vẻ
mặt coi như đưa đám. Thứ Bảy, nhà tôi đi ăn ở một nhà hàng rất cao cấp,
đó là Napoléo’s Bar. Cả nhà ăn mừng sinh nhật chị Colombe. Chị ấy vẫn
yểu điệu chọn món ăn như mọi lần: những món ăn kiêu kỳ với hạt dẻ, thịt
cừu với những loại rau thơm không thể đánh vần nổi tên, món kem sabayon
với rượu Grand Marnier (kinh hoàng hết cỡ). Kem sabayon là biểu tượng
của nền ẩm thực Pháp: một món ăn tưởng là nhẹ nhưng lại rất ngấy. Tôi
không ăn món khai vị nào cả (tôi tránh nói với các bạn những nhận xét
của chị Colombe về chứng chán ăn của con bé rắc rối là tôi), sau đó, tôi
ăn món philê cá phèn nấu cà ri giá sáu mươi ba euro (với những miếng bí
non và cà rốt giòn thái quân cờ đặt dưới cá), tiếp đó tôi ăn thứ ít dở
nhất trong các món, giá ba mươi tư euro: kẹo tan làm từ sôcôla đắng. Tôi
sẽ nói với các bạn rằng, với giá đó, tôi thích đăng ký ăn cả năm McDo
hơn. Ít nhất như thế cũng không kiểu cách gì trong gu tồi cả. Và tôi
thậm chí không tô vẽ thêm về phần trang trí của phòng ăn và bàn ăn. Khi
người Pháp muốn thoát khỏi truyền thống “Đế chế” với đầy những màn
trướng màu đỏ boóc-đô và vàng, họ lại rơi vào phong cách bệnh viện.
Người ta ngồi xuống ghế Le Corbusier(15) (mẹ tôi gọi là “de Corbu”), ăn
trong đĩa màu trắng hình thù đơn điệu đặc trưng của chủ nghĩa quan liêu
xô viết và lau tay trong nhà vệ sinh bằng thứ khăn xốp mịn đến nỗi chẳng
thấm được gì.

15. Biệt danh của kiến trúc sư người Pháp gốc Thụy sĩ, ông nổi tiếng với phong cách đơn giản.

Những
nét chủ yếu, sự giản dị, không phải như vậy. “Thế thì em muốn ăn gì?”
chị Colombe hỏi tôi với vẻ bực tức vì tôi không thể ăn hết được món cá
phèn đầu tiên. Tôi không trả lời. Bởi vì tôi không biết. Dù sao tôi cũng
chỉ là một đứa con gái nhỏ. Nhưng trong các manga, nhân vật có vẻ ăn
theo cách khác. Có vẻ như giản dị, thanh tao, có chừng mực, ngon lành.
Người ta ăn như xem một bức tranh đẹp hay như hát trong một dàn hợp
xướng hòa hợp. Không nhiều quá, cũng không ít quá: có chừng mực, theo
đúng nghĩa tốt đẹp của từ này. Có thể tôi nhầm hoàn toàn; nhưng tôi cảm
thấy ẩm thực Pháp già nua và lắm tham vọng, trong khi ẩm thực Nhật có
vẻ… vâng, không trẻ cũng không già. Vĩnh cửu và thanh cao.

Tóm
lại, ông Arthens đang hấp hối. Tôi tự hỏi ông ta thường làm gì mỗi buổi
sáng để trở lại vai diễn kẻ độc ác thực sự của mình. Có lẽ là uống một
cốc cà phê đặc và đọc về sự cạnh tranh hay dùng bữa sáng kiểu Mỹ với xúc
xích và khoai tây rán. Còn chúng tôi làm gì mỗi buổi sáng? Bố tôi vừa
đọc báo vừa uống cà phê, mẹ tôi vừa uống cà phê vừa xem vài cuốn
catalogue, chị Colombe vừa uống cà phê vừa nghe đài Frace Inter, còn tôi
vừa uống sôcôla vừa đọc manga. Trong lúc này đây, tôi đang đọc manga
của Taniguchi, một thiên tài dạy cho tôi rất nhiều điều về con người.

Nhưng
hôm qua, tôi đã hỏi mẹ liệu tôi có thể uống trà được không. Bà tôi uống
trà đen trong bữa sáng, loại trà ướp hương cam bergamot. Ngay cả khi
tôi không thấy món này khủng khiếp lắm, trà luôn có vẻ tử tế hơn cà phê,
thứ đồ uống của kẻ ác. Nhưng tối hôm qua, lúc ở tiệm ăn, mẹ tôi đã gọi
một cốc trà nhài và cho tôi nếm thử. Tôi thấy rất ngon, rất “tôi” đến
mức sáng nay, tôi đã nói rằng đó là thứ mà từ nay tôi muốn uống trong
bữa sáng. Mẹ nhìn tôi rất lạ (về “chưa hết thuốc ngủ”) rồi nói “được,
được, rận con của mẹ, giờ thì con lớn thật rồi.”

Trà và manga đối
lại với cà phê và báo: phong cách thanh lịch và sảng khoái đối lại với
tính hung hăng đáng buồn trong những trò chơi quyền lực của người lớn.

12

Vở kịch ma

Sau
khi Manuela đi khỏi, tôi chúi đầu vào đủ loại công việc hấp dẫn: dọn
dẹp, lau sảnh, mang thùng rác ra ngoài phố, lượm tờ rơi, tưới hoa, chuẩn
bị đồ ăn cho mèo (một lát giăm bông với một miếng bì nở to), nấu bữa ăn
cho chính mình - mì lạnh Trung Quốc nấu với cà chua, rau húng và pho
mát parmesan -, đọc báo, lui về phòng riêng để đọc một cuốn tiểu thuyết
Đan Mạch rất hay, theo dõi khủng hoảng trong sảnh vì Lotte, cô cháu gái
nhà Arthens, con gái lớn của Clémence, đang khóc trước cửa phòng tôi,
nhưng ông ngoại không muốn gặp nó.

Lúc hai mốt giờ, tôi kết thúc
công việc và bỗng cảm thấy mình già nua và suy sụp. Cái chết không làm
tôi sợ, huống chi là cái chết của Pierre Arthens, nhưng chính chờ đợi
mới là điều không thể chịu đựng, sự ngừng lại trống rỗng của bước chân
qua đó chúng ta cảm nhận được rằng chiến đấu là vô ích. Tôi ngồi trong
bếp, trong im lặng, không có ánh đèn, và tôi nếm thử cảm giác cay đắng
của điều phi lý. Đầu óc tôi chầm chậm chuyển dòng. Pierre Arthens... Kẻ
chuyên chế tàn nhẫn khát khao hào quang và danh vọng nhưng, bằng ngôn
ngữ của mình, vẫn cố gắng theo đuổi đến tận cùng một ảo tưởng không thể
nắm bắt được, bị giằng xé giữa khát vọng vươn tới Nghệ thuật và khát
khao quyền lực... Cuối cùng, đâu là cái thật? Và đâu là ảo tưởng? Trong
quyền lực hay trong Nghệ thuật? Liệu có phải bằng sức mạnh của những lời
nói đã thuộc lòng mà chúng ta tâng bốc lên tận mây xanh những sáng tạo
của con người, trong khi bằng tội ác của tính kiêu căng hão huyền, chúng
ta đang tố cáo cơn khát uy quyền đang khuấy động tất cả mọi người -
vâng, tất cả, kể cả bà gác cổng đáng thương trong căn phòng chật chội
của mình, mặc dù từ bỏ quyền lực hữu hình, nhưng từ bỏ giấc mơ quyền lực
trong tâm trí?

Vậy thì cuộc đời trôi qua như thế nào? Ngày này
qua ngày khác, chúng ta dũng cảm cố gắng giữ vai của mình trong vở kịch
ma này. Với tư cách là loài linh trưởng, điều cốt yếu trong hoạt động
của chúng ta là giữ vững và duy trì lãnh địa của mình, để nó bảo vệ
chúng ta và làm chúng ta vui, là trèo lên cao không rơi xuống trên chiếc
thang thứ bậc của bộ lạc và là quan hệ xác thịt theo tất cả các cách có
thể - cho dù là thuyền trưởng - vừa vì lạc thú, vừa để sinh ra lũ con
cháu đầy triển vọng. Vì thế chúng ta sử dụng đáng kể một phần năng lượng
của mình để hăm dọa hay quyến rũ, chỉ riêng hai chiến lược này đủ để
đảm bảo tìm kiếm lãnh thổ, thứ bậc và tình dục, sự tìm kiếm đó thúc đẩy
nỗ lực của chúng ta. Nhưng không có gì giống vậy xuất hiện trong ý thức
của chúng ta. Chúng ta nói về tình yêu, về cái thiện và cái ác, về triết
học và văn minh, và chúng ta bám vào những bức tranh thánh đáng kính đó
như con ve cứng khát máu bám chặt lấy thân con chó to và nóng ẩm.

Thế
nhưng đôi khi chúng ta cảm thấy cuộc đời như một vở kịch ma. Như bước
ra từ một giấc mơ, chúng ta nhìn nhau hành động và, sững sờ vì nhận thấy
hao tổn nhiều sức lực để duy trì những đòi hỏi nguyên thủy của mình,
chúng ta ngơ ngác hỏi về cái được gọi là Nghệ thuật. Bỗng nhiên chúng ta
cảm thấy những cái nhăn mặt và liếc mắt trở nên cực kỳ vô nghĩa, tổ ấm
nho nhỏ của chúng ta, kết quả của nợ nần trong hai mươi năm, là một thói
quen man di vô ích, và địa vị trong bậc thang xã hội mà phải khó khăn
lắm chúng ta mới đạt được nhưng lại luôn rất mong manh, là sự kiêu căng
thô lỗ. Về mặt con cái, chúng ta nhìn nó bằng một con mắt mới và khiếp
sợ, bởi vì khi không có lớp vỏ bọc vị tha, hành động sinh sản dường như
bị chuyển động mạnh mẽ sang hướng khác. Chỉ còn lại thú vui tình dục,
nhưng khi bị kéo vào bể khổ sơ khai, chúng ta bị chao đảo, thể dục không
tình yêu không nằm trong những bài học mà chúng ta đã thuộc.

Sự vĩnh cửu tuột khỏi chúng ta.

Những
ngày đó, khi trên bàn thờ của bản chất sâu xa của chúng ta sụp đổ tất
cả các tín ngưỡng lãng mạn, chính trị, trí thức, siêu hình và đạo đức mà
nhiều năm học tập đã cố in sâu trong chúng ta, thì xã hội, lãnh địa có
các sóng thứ bậc mạnh xuyên qua, chìm sâu trong sự vô nghĩa. Kẻ giàu và
người nghèo, các nhà tư tưởng, các nhà nghiên cứu, những người có quyền
quyết định, những nô lệ, những người tốt và kẻ xấu, những người sáng tạo
và những người làm theo khuôn mẫu, những nhà hoạt động công đoàn và
những nhà người theo chủ nghĩa cá nhân, những người tiến bộ và những kẻ
bảo thủ, đã ra đi; chỉ còn lại phân bộ người nguyên thủy mà cái nhăn mặt
hay nụ cười, dáng đi hay đồ trang sức, tiếng nói hay mật mã ghi trên
bản đồ gen của loài linh trưởng trung bình, chỉ có nghĩa là: giữ nguyên
địa vị của mình hoặc là chết.

Những ngày đó, các bạn cần đến Nghệ
thuật một cách vô vọng. Các bạn khao khát đến cháy bỏng được nối đến ảo
tưởng tinh thần của mình, các bạn mong muốn đến say mê được cái gì đó
cứu khỏi số phận sinh học để thi ca và sự vĩ đại không bị gạt ra khỏi
thế giới này.

Vậy thì hãy uống một chén trà hoặc xem một bộ phim
của đạo diễn Ozu, để thoát khỏi vòng quay của đua tranh và chiến trận,
những thứ vốn là phong tục của riêng chúng ta, loài thống trị, và đem
lại cho vở kịch thống thiết này dấu ấn của Nghệ thuật và của những tác
phẩm nghệ thuật chủ đạo.

13

Sự vĩnh cửu

Lúc
hai mốt giờ, tôi cho băng Chị em nhà Munakata, một cuốn phim của Ozu,
vào đầu video. Đây là phim thứ mười của Ozu mà tôi xem trong tháng này.
Tại sao? Vì Ozu là một vị thần cứu tôi khỏi số phận sinh học.

Tất
cả bắt đầu từ việc một hôm, tôi tâm sự với cô thủ thư thấp bé Angèle
rằng tôi rất thích những bộ phim đầu tay của Wim Wenders, và cô ấy nói
với tôi: À,thế chị đã xem Tokyo-Ga chưa? Và khi đã xem Tokyo-Ga, một
phim tài liệu đặc biệt nói về Ozu, đương nhiên người ta sẽ muốn khám phá
Ozu. Tôi đã khám phá Ozu như thế, lần đầu tiên trong đời, Nghệ thuật
điện ảnh khiến tôi cười và khóc như một trò giải trí thực sự.

Tôi
cho băng vào rồi rót một chén trà nhài. Thỉnh thoảng, tôi xem lại những
cảnh trước nhờ tràng hạt đời thường mà người ta gọi là điều khiển từ xa.

Và đây là một cảnh đặc biệt.

Người
cha sắp chết - do Chishu Ryu đóng, diễn viên này được Ozu ưa thích và
là nhân vật chính trong tác phẩm của ông, một con người tuyệt vời, nổi
bật bằng sự nồng nhiệt và nhún nhường - trò chuyện thân mật với cô con
gái Setsuko về buổi dạo chơi mới đây của họ ở Kyoto. Họ uống rượu Sakê.

NGƯỜI CHA

Ôi đền thờ Rêu! Ánh sáng càng làm nổi bật rêu.

SETSUKO

Và cả cây hoa trà bên trên nữa.

NGƯỜI CHA

Ôi,
con cũng để ý đến nó ư? Đẹp quá! (Ngừng). Ở nước Nhật ngày xưa có những
thứ rất đẹp. (Ngừng). Bố thấy quá cực đoan khi tuyên bố tất cả những
thứ đó là xấu.

Rồi bộ phim tiếp tục, và ở cuối phim, cảnh cuối
cùng diễn ra trong công viên, khi Setsuko, cô con gái lớn, nói chuyện
với Mariko, cô em đỏng đảnh của mình.

SETSUKO, khuôn mặt rạng rỡ.

Mariko, nói cho chị biết đi, tại sao núi ở Kyoto lại có màu tím?

MARIKO, tinh nghịch.

Đúng thế. Trông như bánh đậu đỏ azuki ấy.

SETSUKO, cười.

Màu đó thật dễ thương.

Phim
nói về tình yêu không thành, hôn nhân sắp đặt, quan hệ dòng tộc, gia
tộc, cái chết của người cha, nước Nhật cũ và mới, cả về rượu và sự hung
bạo của đàn ông.

Nhưng trên hết phim còn nói về thứ gì đó mà người
phương Tây chúng ta không thể nắm bắt, chỉ duy nhất văn hóa Nhật mới
làm sáng tỏ được. Tại sao hai cảnh ngắn và không có lời giải thích đó,
mặc dù không có lý do trong cốt truyện, lại gây nên cảm xúc mạnh mẽ đến
thế và đem lại cho toàn bộ phim một ý nghĩa khó nói thành lời?

Và đây là chìa khóa của phim.

SETSUKO.

Cái mới thực sự là cái không già đi theo thời gian.

Bông
hoa trà trên đám rêu ở đền thờ, màu tím của dãy núi ở Kyoto, một chiếc
chén bằng sứ màu lam, sắc đẹp thuần khiết hiện ra giữa những đam mê phù
phiếm, đó chẳng phải là thứ mà tất cả chúng ta đều khao khát sao? Và thứ
mà chúng ta, những nền Văn minh phương Tây, không biết đạt tới?

Ngắm nhìn sự vĩnh cửu trong chính vận động của cuộc sống.