Con của đất

Ti

Ngày 18 tháng 8 năm 1964, một
tên lửa vũ trụ đã bay lên trên đại lộ Hòa Bình ở Matxcơva. Con tàu không gian
đó mặc dầu không đi tới mặt trăng hay sao Kim, song sứ mạng của nó thì không
kém phần vinh dự: mãi mãi đứng yên trên bầu trời Matxcơva để hàng trăm năm sau,
đài kỉ niệm lấp lánh như bạc đó phải gợi cho mọi người nhớ về con đường đầu
tiên mà một công dân Xô-viết đã mở vào không gian vũ trụ.

Một thời gian khá dài, các
tác giả của bản đồ án không chọn được vật liệu ốp mặt ngoài cho đài kỉ niệm
hùng vĩ này. Ban đầu người ta định thiết kế đài kỉ niệm bằng thủy tinh sau đó
bằng chất dẻo và sau nữa bằng thép không gỉ. Nhưng tất cả các phương án đó đã
bị chính các tác giả hủy bỏ. Sau nhiều lần suy đi tính lại và sau những cuộc
thử nghiệm kéo dài đã đi đến quyết định dùng những tấm titan được đánh bóng
sáng ngời để làm vỏ bọc.

Tại sao lại chính titan được
giao phó sứ mạng quang vinh là kể lại cho các thế hệ mai sau về kì công của những
người ở thời đại chúng ta?

Không phải ngẫu nhiên mà
titan được gọi là vật liệu vĩnh cửu. Nhưng trước khi nói đến những tính chất
của nó, chúng ta hãy tìm hiểu tiểu sử của kim loại này.

Nếu như titan phải điền câu
trả lời vào phiếu điều tra, thì ở mục “Anh có đổi họ lần nào không?” nó buộc
phải ghi rõ là trước năm 1795, nó được gọi là “menakin.” Một linh mục người Anh
tên là Uyliam Grêgo (William Gregor) đã phát hiện ra nó vào năm 1791 và đặt cho
nó cái tên ấy. Trong những lúc rảnh rỗi, vị linh mục này thường say mê nghiên
cứu khoáng vật học và hóa học. Gần giáo phận của mình, tại thị trấn Menacan
trên bán đảo Cornuon, ông đã tình cờ nhặt được một khoáng vật lạ, trông giống
như những hạt cát to tối màu. Rồi từ khoáng vật này, ông đã tìm ra một nguyên
tố mà trước đó chưa ai biết. Grêgo đặt tên cho khoáng vật này là Menacanit và
cho nguyên tố mới tìm được là Menakin.

Nhưng có lẽ nguyên tố này
không hợp với cái tên ấy nên ngay từ dịp đầu tiên vào năm 1795, khi nhà hóa học
người Đức tên là Martin Claprôt lần thứ hai phát hiện được nguyên tố này trong
khoáng vật rutin, ông đã thay cho nó một cái tên khác đẹp đẽ hơn - đó là titan.
Trong thần thoại Hy Lạp, các con trai của Gêia - nữ thần đất, được gọi là
titan.

Hai năm sau người ta mới biết
rằng, Grêgo và Claprôt đã phát hiện ra cùng một nguyên tố mà từ đó tới nay mang
một cái tên đầy kiêu hãnh - titan.

Phát hiện ra một nguyên tố -
điều đó không có nghĩa là đã tách được nguyên tố ấy ở dạng tinh khiết. Cả Grêgo
lẫn Claprôt đều chỉ thu nhận được một hợp chất hóa học của titan với oxi - đó
là một thứ bột kết tinh màu trắng của titan oxit. Việc tách titan ra khỏi các
hợp chất của nó quả thật là một bài toán hiểm hóc. Nhiều nhà hóa học nổi tiếng
của thế kỉ trước đã cố gắng giải bài toán đó, nhưng sự thất bại đã chờ đón họ.

Có một thời người ta tưởng
những cuộc tìm tòi của nhà hóa học người Anh là Urônlaxtơn (Wollaston) đã thành
công tốt đẹp... Năm 1823, khi nghiên cứu các tinh thể tìm thấy trong xỉ lò
luyện kim, ông đã đi đến kết luận rằng, chất tinh khiết đó không phải là cái gì
khác mà chính là titan nguyên chất. Sau ba mươi ba năm, nhà hóa học người Đức
là Vuêle đã xác định rằng, các tinh thể đó là một hợp chất của titan với nitơ
và cacbon, chứ hoàn toàn không phải là titan tự do như Urônlaxtơn đã lầm tưởng.

Trong nhiều năm mọi người đều
nghĩ rằng, nhà bác học Thụy Điển nổi tiếng là Becxêliut đã thu được titan kim
loại lần đầu tiên vào năm 1825 khi khử kali flotianat bằng natri kim loại.
Nhưng ngày nay, khi so sánh các tính chất của titan và của sản phẩm mà
Becxêliut đã thu nhận được thì có thể khẳng định rằng, vị thư kí suốt đời của Viện
hàn lâm Khoa học hoàng gia Thụy Điển đã lầm vì titan nguyên chất nhanh chóng
hòa tan trong axit flohidric (khác với nhiều axit khác), còn titan của
Becxêliut thì chống lại được tác dụng của axit đó.

Mãi đến năm 1875, nhà khoa
học người Nga là Đ. K. Kirilôp mới điều chế được titan kim loại. Ông đã công bố
kết quả của công trình này trong tập sách nhỏ “Nghiên cứu về titan.” Nhưng
trong những điều kiện của nước Nga dưới thời Nga hoàng thì công trình nghiên
cứu quan trọng này không được một ai chú ý đến, vì vậy mà nó bị lãng quên.

Năm 1887, sau khi khử titan
tetraclorua bằng natri kim loại trong bình thép kín mít, hai người đồng hương
của Becxêliut là Ninxơn và Petecxơn đã thu được một sản phẩm khá tinh khiết -
chứa khoảng 95% titan.

Nhà hóa học Pháp là Muatxan
(Moissan) đã tiến thêm một bước trên con đường đi đến titan nguyên chất vào năm
1895. Ông đã khử titan oxit bằng cacbon trong lò hồ quang, sau đó cho kim loại
thu được qua hai lần tinh luyện nữa. Titan của ông chỉ chứa vẻn vẹn 2% tạp
chất.

Cuối cùng, năm 1910, sau khi
hoàn thiện phương pháp của Ninxơn và Petecxơn, nhà hóa học người Mỹ là Hântơ
(Hunter) đã thu được vài gam titan tương đối tinh khiết. Sự kiện này đã gây nên
tiếng vang lớn ở nhiều nước. Chính vì vậy mà cho đến nay, nhiều người vẫn lầm
tưởng là Hântơ chứ không phải là những người trước ông đã lần đầu tiên tách
được titan ở dạng tinh khiết

Như vậy là đã điều chế được
titan ở dạng nguyên chất. Tuy nhiên nó được coi là nguyên chất một cách khá
gượng ép, vì nó vẫn còn chứa vài phần ngàn tạp chất. Chỉ vài phần ngàn thôi... Nhưng,
“con sâu làm rầu nồi canh.” Các tạp chất làm cho titan trở nên giòn, không bền
và không chịu được gia công cơ học. Thế là nó lại mang tiếng xấu như một thứ
kim loại vô dụng, không dùng được vào việc gì cả. Tất nhiên, với bản nhận xét
như vậy thì titan không thể mơ tưởng đến một công việc trọng trách. Đành phải
hài lòng với những vai trò thứ yếu vậy thôi.

Ngay từ năm 1908, Roze và
Batơran ở Mỹ và Farup ở Na Uy đã đề nghị sản xuất bột trắng chứ không phải tạp
chất của chì hoặc của kẽm như trước kia vẫn làm, mà bằng titan oxit. Dùng loại
bột trắng này có thể nhuộm trắng được một bề mặt rộng gấp vài lần so với dùng
bột trắng chì hoằc kẽm. Vả lại, bột titan trắng không độc (còn bột chì trắng
thì rất độc), vì titan oxit vô hại đối với cơ thể con người. Trong y học đã xảy
ra trường hợp có người đã “uống” một lần gần nửa kilôgam chất này mà không hề
bị một hậu quả đáng buồn nào.

Dần dần, titan oxit được sử
dụng để nhuộm màu cho da, vải, được dùng trong ngành sản xuất thủy tinh, sứ,
men, ngọc nhân tạo.

Một hợp chất khác của titan
cũng đã tìm được việc làm. Đó là titan tetraclorua mà trên đây đã nói tới, do
nhà hóa học người Pháp là Đuma điều chế được lần đầu tiên vào năm 1826. Khả
năng tạo ra màn khói ngụy trang dày đặc của hợp chất này đã được sử dụng rộng
rãi trong thời kì Chiến tranh thế giới thứ nhất. Còn trong những năm hòa bình
thì nó được dùng để sưởi ấm cho cây cỏ trong những cơn rét buốt của buổi sáng
mùa xuân.

Song, như chúng ta sẽ thấy
dưới đây, titan hoàn toàn có quyền đồi hỏi một công việc quan trọng và lí thú
hơn.

Và cuối cùng nhà bác học
người Hà Lan là Van Aken (Van Arkel) và Đơ Bua (De Bur) đã điều chế được titan
với độ tinh khiết rất cao bằng cách phân giải titan tetraclorua nhờ một sợi dây
vonfram nung đỏ. Thế là đã đến lúc mà quan niệm từng thịnh hành về tính giòn
của titan không đứng vững nữa; bởi vì kim loại mà Van Aken và Đơ Bua điều chế
được thì lại có tính dẻo rất cao: có thể rèn được nó khi nguội chẳng khác gì
sắt; có thể cán nó thành lá, thành tấm, thành sợi, thậm chí thành lá cực mỏng.
Ngày nay, cái tên đầy kiêu hãnh mà nguyên tố này mang không còn khiến một ai
cảm thấy là một “trò mỉa mai của số phận” như trước nữa. Trước mắt nó là một con
đường rộng mở để đi vào thế giới kĩ thuật.

Hình như để tỏ lòng biết ơn
vì đã được giải thoát khỏi vòng tù hãm của các hợp chất, nên titan bắt đầu làm
cho các nhà bác học phải sửng sốt về những tính chất kì diệu của mình. Chẳng
hạn, người ta thấy rõ rằng, titan nhẹ hơn sắt gần hai lần nhưng lại bền hơn
nhiều loại thép. Về độ bền tính theo trọng lượng thì titan không có đối thủ
trong số các kim loại công nghiệp. Ngay cả một kim loại như nhôm cũng phải thua
kém titan về nhiều mặt, vì titan chỉ nặng gấp rưỡi nhôm nhưng lại bền hơn nhôm
đến sáu lần. Một điều hết sức quan trọng nữa là titan vẫn giữ được độ bền của
mình ở nhiệt độ cao (đến 500 độ C, còn nếu pha thêm các nguyên tố điều chất vào
thì đến 650 độ C), trong khi đó, độ bền của đa số các hợp kim nhôm lại giảm
xuống đột ngột ngay cả ở 300 độ C.

Titan là một kim loại rất
cứng: nó cứng hơn nhôm và đồng rất nhiều, thậm chí còn cứng hơn cả sắt. Giới
hạn chảy của một kim loại càng cao thì các chi tiết làm bằng kim loại ấy chịu
đựng tải trọng sử dụng càng tốt và giữ nguyên được hình dạng và kích thước của
mình càng lâu. Giới hạn chảy của titan cao gấp năm lần so với nhôm và gần gấp
ba lần so với sắt.

Không có gì đáng ngạc nhiên
khi một câu hỏi được đặt ra cho các công trình sư hàng không là nên giao phó
việc khắc phục chướng ngại âm thanh cho kim loại nào, thì họ đã chọn ngay
titan. Ngay từ những năm sáu mươi, trên báo chí nước ngoài đã xuất hiện những
dòng tin nói về việc Mỹ đã chế tạo máy bay phản lực siêu âm “Chim đen” đạt tới
tốc độ hơn 3.200 kilômét trong một giờ. Thân của máy bay này được làm bằng
titan. Kể từ đó, chỗ đứng của titan trong ngành chế tạo máy bay đã được củng cố
rõ rệt: các bộ phận bên ngoài của máy bay (khoang động cơ, cách phụ, bánh lái)
cùng nhiều cụm máy và chi tiết - từ động cơ cho đến các đinh ốc - đều được làm
bằng các hợp kim của titan. Nhờ có titan nên các máy bay trở nên nhẹ hơn, nghĩa
là trọng tải của chúng tăng lên. Chẳng hạn, chỉ riêng việc thay thế các bulông
thép của động cơ bằng bulông titan mà trong một loại máy bay khu trục, khối
lượng của động cơ giảm đi gần một trăm kilôgam. Theo dự tính của các chuyên gia
thì trong những năm sắp tới, tỉ lệ các kết cấu bằng titan và bằng các hợp kim
titan trong những loại máy bay có tốc độ gấp hai đến ba lần tốc độ âm thanh sẽ
lên đến 60% đến 90%.

Nếu không có kim loại này thì
kĩ thuật vũ trụ sẽ không làm nên công chuyện gì. Đặc biệt, những thùng titan
để chứa oxi lỏng và hiđro lỏng đã tỏ rõ những tính năng sử dụng tuyệt vời: Ở nhiệt
độ cực thấp, titan vẫn không bị phá hủy như đa số các kim loại khác, mà ngược
lại, còn trở nên bền vững hơn. Có lẽ titan sẽ là vật liệu kết cấu chủ yếu của
các hạng mục công trình được lắp ráp trực tiếp trong vũ trụ. Các thí nghiệm do
các nhà du hành vũ trụ Xô-viết Gheorghi Sônin và Valeri Cubaxôp tiến hành hồi
năm 1969 đã cho thấy rằng, trong những điều kiện của chân không vũ trụ, kim
loại này dễ hàn và dễ cắt.

Không phải chỉ riêng các công
trình sư về thiết bị vũ trụ mới kính nể titan. Chẳng hạn, các kĩ sư Cộng hòa Dân
chủ Đức đã sử dụng lớp mạ bằng titan để tăng độ bền cho các chi tiết đồng hồ
đeo tay: Một lớp titan cực mỏng, chỉ 0,2 micron, đã nâng cao tuổi thọ của cơ
cấu đồng hồ lên vài lần và còn làm tăng cả độ chính xác nữa. Nhật Bản đã chế
tạo một loại máy ảnh chuyên dùng cho các phóng viên thể thao; nó cho phép chụp
được những tấm ảnh với thời gian phơi sáng là 1/4000 giây: sở dĩ đạt được như
vậy là nhờ có hợp kim titan để làm cửa rèm bắt ảnh. Khung xe đạp làm bằng titan
chỉ nặng hơn một kilôgam còn cả chiếc xe đạp thì nặng chưa đến bảy kilôgam.
Những chiếc xe đạp nhẹ bỗng này rất được các nhà thể thao ưa chuộng. Những
người đua thuyền siêu hạng cũng sẵn sàng thay những chiếc thuyền thoi cũ bằng
những thuyền thoi mới làm bằng sợi than và các hợp kim titan: chiếc thuyền mái
tám chèo như vậy nhẹ hơn so với chiếc thuyền trước đây ít nhất là hai mươi kilôgam.

Titan cũng làm cho các nhà
hóa học phải chú ý đến mình. Tại một nhà máy, người ta đã làm một thí nghiệm
như sau. Họ chế tạo ba máy bơm bằng gang, bằng thép không gỉ và bằng titan để
bơm các chất lỏng có tính ăn mòn cao. Chiếc thứ nhất đã “bị ăn” sau ba ngày
đêm, chiếc thứ hai chịu được mười ngày, còn chiếc thứ ba (bằng titan) thì sau
nửa năm làm việc không nghỉ vẫn nguyên vẹn, không bị hư hại gì.

Mặc dầu titan vẫn còn khá
đắt, nhưng trong nhiều trường hợp, dùng nó để thay thế các vật liệu rẻ tiền hơn
thì vẫn có lợi về mặt kinh tế. Chẳng hạn, thân thùng phản ứng của một thiết bị
hóa học nếu làm bằng titan thì đắt gấp bốn lần so với làm bằng thép không gỉ.
Nhưng thùng phản ứng bằng thép chỉ dùng được sáu tháng, còn thùng bằng titan
thì dùng được mười năm. Ngoài ra, hãy cộng thêm những chi phí cho việc thay
thùng thép thường kì và những thiệt hại do sự ngưng trệ thiết bị thì sẽ thấy
rõ ràng, mặc dầu nghe có vẻ như nghịch lí, rằng titan đắt tiền vẫn rẻ hơn thép
rẻ tiền.