Chương 3: Những lãnh đạo của đám đông và phương tiện thuyết phục của họ

Chúng ta đã biết đến trạng thái tinh thần của đám đông, và chúng ta giờ đây
cũng đã biết những sức mạnh nào tác động vào họ. Bây giờ chúng ta phải nghiên
cứu việc các sức mạnh này cần phải được vận dụng như thế nào và do ai chúng
được chuyển thành hành động mang lại lợi ích.

§1. Lãnh đạo của đám đông

Chừng nào một số nhất định những sinh vật sống tụ tập lại với nhau, tất cả
sẽ như nhau, bất kể đó là một bầy thú hoặc một tập hợp những con người, chúng
đều thần phục một cách tự nguyện một thủ lĩnh, có nghĩa là một lãnh đạo.

Trong đám đông con người, lãnh đạo giữ một vai trò nổi bật. Ý chí của nó là
hạt nhân mà quanh đó các quan điểm hình thành nên và cân bằng lẫn nhau. Đám
đông là một bầy đàn, nếu không có người chăn dắt chúng sẽ chẳng biết làm gì.

Rất nhiều khi lãnh đạo lúc đầu cũng chỉ là kẻ bị lãnh đạo, bản thân nó bị
mê hoặc bởi cái ý tưởng mà sau này chính nó sẽ trở thành thánh tông đồ của cái
ý tưởng đó. Nó hài lòng với cái ý tưởng đó đến nỗi dường như tất cả những ý
tưởng khác đều biến mất và đối với nó bất kỳ một quan điểm trái ngược nào cũng
đều bị cho là sai lầm hoặc là sự mê tín. Thật vậy, ví dụ như Robespierre, người
bị những ý tưởng của chính mình mê hoặc đến nỗi, để truyền bá chúng ông ta đã
dùng đến cả phương tiện của tòa dị giáo.

Phần nhiều các lãnh đạo không phải là nhà tư tưởng, mà là những con người
của hành động. Họ ít có cái nhìn sắc sảo và cũng không thể khác được, bởi vì sự
sắc sảo nhìn chung sẽ dẫn đến trạng thái nghi ngờ và không hành động. Đặc biệt
người ta hay thấy họ trong số những người bẳn tính, những người dễ bị kích
động, những người nửa điên loạn, đang ở ranh giới của sự mất trí. Cho dù cái ý
tưởng được bảo vệ hoặc cái mục đích theo đuổi nhạt nhẽo như thế nào, trong sự
chống lại niềm tin của họ tất cả những gì lôgic đều phải thất bại. Sự khinh bỉ
hoặc ngược đãi chẳng mảy may tác động đến họ hoặc chỉ càng kích thích họ nhiều
hơn. Quyền lợi cá nhân, quyền lợi gia đình, tất cả đều bị hy sinh. Ngay cả bản
năng sống còn ở họ cũng bị dập tắt, và chỉ có tử vì đạo thường đối với họ mới
là cái phần thưởng duy nhất phải phấn đấu để đạt đến. Sức mạnh niềm tin của họ
đã đem lại cho những lời họ nói một sức kích động lớn. Đám đông luôn nghe theo
những người có ý chí mạnh. Những cá thể tập hợp nên đám đông sẽ bị tước đi toàn
bộ ý chí và quay theo một cách bản năng kẻ sở hữu ý chí.

Các dân tộc chưa bao giờ thiếu lãnh đạo, nhưng những người lãnh đạo đó
không phải ai cũng có được những niềm tin mạnh mẽ để có thể trở nên thánh tông
đồ. Thường đó là những thuyết gia khéo léo, chỉ theo đuổi nguyện vọng cá nhân
của mình, và bằng sự lừa phỉnh họ tìm cách quyến rũ những bản năng thấp hèn.
Ảnh hưởng mà họ tạo ra thường chỉ nằm lại ở bên ngoài. Những người có sức
thuyết phục lớn, đã từng nâng tâm hồn đám đông lên, như Peter của Amiens, như
Lutther, như Savonarola, như những nhà cách mạng, chỉ phấn khích sau khi bản
thân họ được khích lệ bởi một niềm tin. Sau đó dĩ nhiên họ có thể tạo ra trong
các tâm hồn một quyền lực đáng sợ có tên gọi là niềm tin và cái quyền lực đó nó
làm cho con người ta hoàn toàn trở thành nô lệ cho ước mơ của nó.

Khơi dậy niềm tin, dù đó là niềm tin về tôn giáo, chính trị hoặc xã hội,
hay là niềm tin vào một con người hoặc một ý tưởng, là vai trò đặc biệt của một
lãnh đạo lớn. Trong tất cả sức mạnh, mà con người có để sử dụng, thì niềm tin
luôn là một sức mạnh có ý nghĩa nhất, và có lý khi kinh thánh coi nó là một sức
mạnh dời non. Trao cho con người niềm tin, có nghĩa là làm cho sức mạnh của nó
tăng gấp mười lần. Những sự kiện lịch sử lớn cũng thường hay được làm nên bởi
những tín đồ không tên tuổi, những người chẳng có gì ngoài niềm tin. Không phải
các nhà triết học, các nhà thông thái, và trên hết không phải những kẻ hoài
nghi đã tạo nên những tôn giáo lớn, là những tôn giáo đã ngự trị thế giới và
ngự trị những đế chế vĩ đại trải rộng từ nửa địa cầu này sang nửa địa cầu khác.

Song những ví dụ như vậy chỉ hợp với những lãnh đạo lớn và số này rất hiếm,
đến nỗi lịch sử có thể đếm được con số của họ một cách dễ dàng. Họ tạo nên đỉnh
cao của một đội ngũ được sắp xếp giảm dần, bắt đầu ở bên trên là những người có
bẩm chất lãnh đạo và trở xuống cho tới người công nhân ở bên dưới, là kẻ trong
một quán rượu mù mịt khói thuốc lần lượt động viên cổ vũ những đồng chí của
mình, bằng cách lặp đi lặp lại liên tục những lời nói khuôn sáo khó hiểu, mà
theo anh ta chúng sẽ làm cho tất cả mọi ước mơ và hy vọng trở thành hiện thực.

Trong tất cả các tầng lớp xã hội, từ cao nhất cho đến thấp nhất, con người,
chừng nào nó không còn đứng riêng một mình, nó sẽ rất dễ sa vào vòng cương tỏa
của một nhà lãnh đạo. Phần đông các con người, đặc biệt là đám đông dân chúng,
bên ngoài lĩnh vực nghề nghiệp của họ, họ hoàn toàn không biết một chút gì cho
rõ ràng và đúng đắn. Họ không có khả năng tự điều khiển mình; vì vậy lãnh đạo
phục vụ họ với tư cách là người chỉ lối. Bất quá, tất nhiên là không hoàn toàn,
lãnh đạo có thể được thay thế bởi báo chí, chúng tạo cho độc giả các quan điểm
và cung cấp cho họ những lời nói khuôn sáo, mà khi vận dụng chúng đỡ phải mất
công suy nghĩ.

Sự thống trị của các lãnh đạo cực kỳ tàn bạo và uy tín của họ có được cũng
chỉ nhờ vào sự tàn bạo này. Người ta thường thấy họ dễ dàng tạo được sự thuần
phục trong tầng lớp công nhân khích động nhất mà không cần phải sử dụng bất cứ
một phương tiện gì ngoài uy tín của mình. Họ ấn định số giờ làm việc, mức tiền
công, họ ra quyết định đình công cũng như thời gian bắt đầu và kết thúc của nó.

Ngày nay các lãnh đạo đã từ bỏ dần dần việc sử dụng bạo lực, chừng nào mà
người ta có thể nài xin và làm cho họ yếu mềm. Bằng sự cai trị sử dụng bạo lực
những ông chủ mới này đã đạt được sự tuân phục của đám đông đối với họ một cách
dễ dàng hơn là bất kỳ một chính quyền nào. Nếu tự nhiên lãnh đạo vụt biến mất
và không có ai để thay thế ngay lập tức, đám đông sẽ trở lại là một tập hợp rời
rạc và không có sức kháng cự. Trong cuộc đình công của nhân viên xe buýt tại
Paris chỉ cần bắt giữ hai lãnh đạo của họ là đủ để kết thúc ngay tức khắc cuộc
đình công. Không phải sự đòi hỏi về tự do, mà là lòng nhiệt tình phục vụ luôn
ngự trị trong tâm hồn đám đông. Sự thôi thúc phải vâng lời của nó lớn đến nỗi,
nó quy phục một cách bản năng tất cả những ai tuyên bố là ông chủ của nó.

Phân loại lãnh đạo

Trong một lớp các lãnh đạo ta có thể tiến hành một sự phân loại có ranh
giới rất rõ ràng. Có một loại gồm những người cương quyết, ý chí mạnh nhưng
không bền bỉ. Có loại khác, thường hiếm thấy hơn nhiều, là những người có ý chí
mạnh mẽ và bền bỉ. Loại thứ nhất rất sôi nổi, dũng cảm và táo bạo. Loại này
thích hợp đặc biệt đối với việc lãnh đạo những trận đột kích, họ có thể lôi kéo
đám đông bất chấp nguy hiểm và họ có thể làm cho những tân binh trẻ trở nên
những người anh hùng. Ví dụ Ney và Murat trong đế chế thứ nhất là những người
như vậy. Garibaldi ở thời đại chúng ta cũng thế, ông là một kẻ giang hồ không
có tài nhưng cương quyết, ngày ấy chỉ với một nhúm thủ hạ trong tay đã chiếm
lĩnh được quốc vương Naples mặc dù đất nước này có cả một đội quân nghiêm chỉnh
bảo vệ.

Nhưng cho dù sự cương quyết của những lãnh đạo như vậy có lớn bao nhiêu thì
nó cũng chỉ là nhất thời và kéo dài không quá cái đà mà họ tạo nên. Khi những
anh hùng trở về với cuộc sống đời thường, họ, trước kia là những người một thời
đầy máu lửa, giờ đây lại là những bằng chứng đáng ngạc nhiên của sự yếu đuối.
Họ dường như không có khả năng suy ngẫm và không thể biết thế nào là phải trong
những mối quan hệ đơn giản nhất, sau khi trước đó họ đã từng biết cách lãnh đạo
những người khác một cách hiệu quả như thế nào. Những lãnh đạo loại này chỉ có
thể thực hiện tốt các nhiệm vụ của họ một khi nếu như bản thân họ cũng luôn
nhận được sự lãnh đạo và khích lệ, luôn cảm thấy có một ai đó hoặc một ý tưởng
ở trên mình và luôn phải tuân thủ chính xác mọi nguyên tắc hoạt động.

Lớp lãnh đạo thứ hai, là những người có ý chí bền bỉ, mặc dù sự xuất hiện
của họ ít hào nhoáng, nhưng họ có một ảnh hưởng mang nhiều ý nghĩa hơn nhiều. Thuộc
vào những người này là những người sáng lập ra các tôn giáo hoặc những người
làm nên các thành tựu vĩ đại như: Paulus, Mohammed, Kolumbus, Lesseps. Có thể
họ thông minh, tối dạ hoặc bình thường, nhưng thế giới luôn hy sinh vì họ. Ý
chí bền bỉ mà họ có, là một tính cách vô cùng hiếm và vô cùng mạnh mẽ, mọi cái
đều phải thần phục nó. Người ta không bao giờ hiểu được hết những gì mà một ý
chí mạnh mẽ và bền bỉ có thể làm nên. Không có gì có thể ngăn cản được nó, cả
tự nhiên lẫn thánh thần lẫn con người.

Thí dụ mới đây nhất mà một kỹ sư nổi tiếng đã đem lại cho chúng ta, đó là
thí dụ về một con người đã từng tách hai phần lục địa ra khỏi nhau và thực hiện
cuộc thử nghiệm mà từ ba ngàn năm nay những kẻ thống trị lớn nhất đều không
thực hiện nổi. Về sau ông ta đã bị thất bại trong một công cuộc tương tự, ông
ta đã già, và cùng với tuổi già tất cả đều lụi tàn ngay cả ý chí cũng vậy.

Để có thể chứng minh cho sức mạnh của ý chí, người ta chỉ cần kể lại một
cách chi tiết tất cả những khó khăn phải vượt qua khi đào kênh Suez là đủ. Một
nhân chứng, bác sĩ Cazalis, đã tóm tắt lại trong mấy dòng cảm động về việc thực
hiện công trình vĩ đại này, những dòng miêu tả về tác giả bất tử của công
trình. “Ông kể lại từng ngày, ông đã phải vượt qua những gì, mà trước hết là những
cái không có thể ông ta đã làm cho chúng trở nên có thể, trên hết là sự phản
kháng, những đòi hỏi chống lại ông ta, sự chua chát, tai nạn, mỏi mệt, tuy
nhiên chúng không bao giờ có thể làm cho ông ta nản lòng và tê liệt; ông ta
nghĩ tới nước Anh, đất nước đã chống lại ông ta, đã tấn công ông ta không ngừng
nghỉ, ông ta nhớ đến Ai cập và Pháp, những nước đã ngập ngừng chậm trễ, nhớ đến
lãnh sự quán Pháp, nơi đã cản trở những công việc ban đầu nhiều hơn tất cả
những ai khác, và người ta đã chống lại ông như thế nào bằng cách bỏ khát không
cấp nước cho công nhân để tác động vào họ; sau đó ông ta nói về bộ hải quân và
về những kỹ sư, về tất cả những ai có kinh nghiệm và hiểu biết một cách sâu sắc
về chuyên ngành của họ, những người dĩ nhiên ý thức được tất cả các trở ngại và
về mặt lý thuyết họ tin vào kết quả thất bại mà họ đã tính toán và dự đoán, như
người ta đã từng dự đoán về nhật thực sẽ xảy ra trong một ngày hoặc một giờ nào
đó.” Giá như có một quyển sách thuật lại cuộc đời của tất cả những vị lãnh đạo
vĩ đại thì có lẽ cũng không có nhiều những tên tuổi trong đó, nhưng cái tên này
sẽ đứng ở vị trí hàng đầu của những sự kiện quan trọng nhất của văn hóa và lịch
sử.

§2. Phương tiện tác động của lãnh đạo

Sự khẳng định, sự lặp lại, sự truyền nhiễm Nếu đề cập đến việc tức thì lôi
kéo đám đông và quyết định họ phải làm một cái gì đó, ví dụ như cướp phá một
cung điện, chém giết để bảo vệ một cứ điểm kiên cố hoặc một chiến lũy, người ta
phải tạo ra một ảnh hưởng thật nhanh vào họ. Cách hiệu quả nhất là dẫn ra một
ví dụ. Tuy nhiên sau đó nhất thiết phải làm công tác chuẩn bị cho đám đông về
những tình cảnh nhất định nào đó và đặc biệt là kẻ muốn lôi kéo họ phải có một
tính cách mà lát sau tôi sẽ gọi là sự ảnh hưởng để phân tích.

Song nếu là sự đề cập đến việc làm cho những ý tưởng, những tín điều ngấm
một cách từ từ vào tâm hồn đám đông, ví dụ như những học thuyết xã hội hiện
đại, thì người lãnh đạo phải vận dụng nhiều phương pháp khác nhau. Cụ thể họ sử
dụng chủ yếu ba loại: sự khẳng định, sự lặp lại, và sự truyền lan hoặc truyền
nhiễm (contagion). Tác động của chúng tương đối chậm, nhưng kết quả đạt được
rất lâu bền.

Sự khẳng định một cách thuần túy và đơn giản, không không kèm theo nguyên
do và không có bất kỳ bằng chứng nào là phương tiện chắc chắn nhất, để làm cho
một ý tưởng ngấm được vào tâm hồn đám đông. Sự khẳng định càng chắc nịch, càng
ít nguyên do hoặc bằng chứng, nó sẽ càng tạo nên nỗi kính sợ. Các văn bản tôn
giáo và các sách luật của tất cả các thời đại tất cả đều sử dụng những khẳng
định đơn giản. Những lãnh đạo quốc gia, được trao trọng trách giải quyết một
vấn đề về chính trị, đều biết đến giá trị của sự khẳng định.

Sự khẳng định sau đó chỉ có ảnh hưởng thực sự, nếu như nó luôn được lặp
lại, và phải cố gắng luôn sử dụng cùng một cách diễn đạt. Napoleon đã nói, chỉ
có một cách phát ngôn gợi cảm đáng chú ý nhất đó là sự lặp lại. Điều lặp lại
bám rất vững trong đầu óc con người đến mức cuối cùng nó được coi như là một sự
thật hiển nhiên.

Ta sẽ hiểu ảnh hưởng của sự lặp lại vào đám đông một cách thực sự, nếu ta
thấy nó đã tác động như thế nào đối với ngay cả những cái đầu thông thái nhất.
Sự lặp lại cuối cùng sẽ ăn sâu vào tận những vùng của vô thức, đó là nơi xử lý
các nguyên nhân dẫn đến những hành động của chúng ta. Sau một khoảng thời gian,
nếu chúng ta quên mất ai là tác giả của sự khẳng định luôn được lặp lại đó,
cũng là lúc ta đã tin vào điều đó. Tác động của quảng cáo cũng xảy ra theo kiểu
cách tương tự. Nếu chúng ta đọc đi đọc lại một trăm lần, rằng loại chocolade
tốt nhất là loại chocolade X, như vậy ta có cảm tưởng như đã được nghe thấy
điều ấy thường xuyên và cuối cùng ta tin rằng nó thực sự là như vậy. Hàng ngàn
văn bản chứng thực thuyết phục ta mạnh đến nỗi ta phải tin, rằng loại thuốc bột
Y đã được những nhân vật có tên tuổi sử dụng để chữa khỏi các căn bệnh hiểm
nghèo nhất, và cuối cùng chính chúng ta, nếu cũng bị mắc phải cái bệnh kinh
khủng đó, ta cũng sẽ rất muốn thử dùng loại thuốc đó. Nếu hàng ngày chúng ta
đọc thấy trong cùng một tờ báo, rằng A là một thằng lừa đảo từ lâu và B là một
người đàn ông chính trực, cuối cùng chúng ta sẽ tin vào điều đó, tuy nhiên với
giả thiết chúng ta cũng thường không đọc những tờ báo khác mà trong đó đăng
điều ngược lại, có nghĩa là tính cách của hai nhân vật kia đổi chỗ cho nhau.
Khẳng định và lặp lại mình chúng cũng đủ mạnh để có thể chống chọi lại lẫn
nhau.

Nếu một sự khẳng định luôn được nhắc lại đủ nhiều và chắc nịch, giống như ở
trường hợp một số các doanh nghiệp tài chính nào đó, loại hay mua đứt bất kỳ
một đối thủ cạnh tranh nào, sẽ tạo nên cái mà người ta gọi là dòng ý kiến
(currant d'opinion), và thêm vào đó là cái cơ chế hùng mạnh của sự truyền
nhiễm. Trong nội bộ đám đông, các ý tưởng, tình cảm, những sự kích động, các
tín điều được lây lan với một tốc độ nhanh chóng như của các loại vi trùng. Hiện
tượng như vậy cũng được quan sát thấy ở súc vật, khi chúng sống thành bầy. Sự
gặm máng ăn của một con ngựa nhốt trong chuồng chẳng mấy chốc sẽ được những con
ngựa khác cùng chuồng bắt chước. Một sự giật mình, hay một động tác hoảng loạn
của một con cừu nào đó sẽ nhanh chóng lan ra cả đàn. Sự truyền nhiễm của tình
cảm đã lý giải cho cái hiện tượng hoảng loạn bất chợt kia. Các rối loạn thần
kinh, như sự điên rồ chẳng hạn, cũng lan truyền theo cách lây nhiễm. Một hiện
tượng quen biết là những thầy thuốc trị bệnh tâm thần rất hay bị bệnh mất trí.
Người ta cũng có kể về các bệnh thần kinh, như chứng bệnh sợ khoảng rộng chẳng
hạn, rằng nó có thể truyền từ người sang thú vật.

Sự truyền nhiễm không đòi hỏi bắt buộc các cá nhân phải có mặt tại cùng một
địa điểm, nó cũng có thể xảy ra từ xa dưới ảnh hưởng của các sự kiện nhất định,
chúng làm cho mọi thần trí đều hướng về một phía và tạo nên những tính chất
riêng biệt của một đám đông, đặc biệt là, nếu như chúng được chuẩn bị từ trước
đó bởi những yếu tố gián tiếp như đã từng nói đến ở phần trên. Ví dụ như sự
bùng nổ của cuộc cách mạng 1848, khởi đầu ở Paris, một cách bất ngờ đã lan rộng
ra toàn bộ châu Âu và làm sụp đổ nhiều nền quân chủ^[17].

^[17] Xem thêm các bài viết cuối của tôi:
“Tâm lý chính trị học”, “Ý kiến và quan điểm”, “Cuộc cách mạng Pháp và Tâm lý
học của các cuộc cách mạng”.

Sự bắt chước mà người ta cho rằng nó có ảnh hưởng lớn vào các hiện tượng xã
hội, thực ra chỉ là một tác động đơn giản của sự truyền nhiễm. Do tôi đã nói
đến vai trò của nó ở một chỗ khác, cho nên ở đây tôi giới hạn trong việc nhắc
lại những gì mà tôi cách đây nhiều năm đã từng nói đến, và những gì mà từ đó
đến nay được các tác giả khác đã nêu ra:

“Giống như ở động vật, con người về mặt tự nhiên là một sinh vật có tính
bắt chước. Việc bắt chước đối với nó là một nhu cầu, song phải nhớ rằng chỉ với
điều kiện, đó là những cái dễ bắt chước; quyền lực của các loại mốt cũng xuất
phát từ nhu cầu bắt chước này. Vâng, có thể đó chỉ là những quan niệm, ý tưởng,
các diễn giải văn học hoặc đơn giản chỉ là trang phục, có bao nhiêu người dám
trốn chạy khỏi sự thống trị của chúng. Không phải với các chứng cứ lập luận, mà
là qua những gương điển hình người ta đã điều khiển đám đông. Trong mỗi một
thời đại, một số nhỏ trong số họ đã để lại dấu ấn của mình, và đám đông đã bắt
chước những cái đó một cách vô thức. Tuy nhiên những người trong cái số nhỏ đó
không được phép có một khoảng cách quá xa các ý tưởng truyền thống. Sự bắt
chước khi đó sẽ trở nên khó khăn và vì vậy ảnh hưởng của nó gần như không có
mấy. Chính vì thế những người quá nổi trội trong thời của họ hầu như không có
ảnh hưởng (hay có?) rất ít. Cái khoảng cách đó nó quá lớn. Cũng vì lý do này
cho nên các dân tộc châu Âu chỉ có ảnh hưởng không đáng kể tới các dân tộc
phương Đông, mặc dù họ có rất nhiều cái ưu việt.

Tác động phối hợp của quá khứ và sự bắt chước lẫn nhau làm cho con người
trong một nước và trong cùng một thời đại cuối cùng trở nên giống nhau đến nỗi
ngay cả ở những người mà nghĩa vụ đặc biệt của họ là tránh sự bắt chước, như
các nhà triết học, các giáo sư, các nhà văn, thì tư tưởng và sắc thái của họ
vẫn có sự giống nhau như của một gia đình, và nhìn vào đó ta có thể nhận ra tức
khắc họ thuộc vào thời đại nào. Chỉ qua trao đổi ngắn với một người nào đó cũng
đủ để nhận biết cặn kẽ sở thích đọc của nó, các hoạt động thường xuyên và môi
trường trong đó nó sống^[18].”

^[18] Gustave le Bon. Con người và các hình
thái xã hội. 1881. Tập 2, tr. 116.

Sự truyền nhiễm mạnh đến nỗi nó có thể ép buộc con người phải chấp nhận
không chỉ những quan điểm mà còn cả những cách thức cảm nhận nhất định. Nó tạo
ra sự khinh thường những tác phẩm văn hóa, chẳng hạn như đối với vở kịch “Những
ngôi nhà gỗ thông” và vài năm sau đó cũng chính nó đã làm cho cái sự vu khống
bẩn thỉu nhất trước kia của nó trở nên một điều tuyệt vời.

Sự giác ngộ và niềm tin của đám đông chỉ lan tỏa được bằng con đường truyền
nhiễm, không bao giờ bằng những lập luận của lý trí. Qua sự khẳng định, sự lặp
lại và sự truyền nhiễm xảy ra trong quán rượu đã làm cho những khái niệm hiện
nay của người công nhân trở nên vững chắc, và niềm tin của đám đông trong tất
cả các thời đều được tạo nên theo kiểu như vậy. Một cách chính xác, Renan đã so
sánh những người thành lập ra nhà thờ thiên chúa giáo với “những người làm công
tác xã hội, đã truyền bá những ý tưởng từ quán rượu này sang quán rượu khác”.
Và Voltaire trong mối liên quan đến thiên chúa giáo cũng đã nhận định, “hơn một
trăm năm chỉ toàn một lũ du thử du thực bám theo nó”.

Trong các thí dụ tương tự như đã dẫn, sự truyền nhiễm, nếu một khi nó đã
hoàn toàn tác động được vào tầng lớp dân chúng phía dưới, nó sẽ chuyển hướng,
và tác động vào tầng lớp bên trên. Ngày nay chúng ta thấy, các học thuyết xã
hội chủ nghĩa đang bắt đầu tấn công vào tầng lớp bên trên này và có lẽ họ sẽ là
nạn nhân đầu tiên của nó. Ngay cả quyền lợi cá nhân cũng phải nhường bước cho
cơ chế truyền nhiễm.

Bởi thế, một quan điểm trở thành phổ cập cuối cùng cũng sẽ ép buộc những
tầng lớp cao nhất, cho dù sự vô nghĩa của những quan điểm thắng thế đó rõ ràng
đến mức nào. Sự tác động của tầng lớp xã hội bên dưới vào tầng lớp trên sẽ lại
càng kỳ quặc hơn khi những quan niệm về lòng tin của đám đông ít nhiều ngày
càng bị ảnh hưởng bởi một ý tưởng cao siêu, ý tưởng mà ngay đối với môi trường
đã sinh ra nó lại hầu như thường không có tác động gì. Những người lãnh đạo bị
nô dịch bởi cái ý tưởng cao siêu đó, chiếm đoạt nó làm của mình, sau đó làm cho
nó biến dạng và lập nên một hội kín, hội kín này lại bóp méo nó lần nữa và
truyền bá nó vào đám đông, là kẻ tiếp tục quá trình bóp méo kiểu như vậy. Nếu
đến một lúc nào đó nó trở thành một sự thật đại chúng, lúc ấy bằng cách nào đó
nó sẽ quay trở lại với cội nguồn của mình và sẽ tác động vào tầng lớp bên trên
của một dân tộc. Thừa nhận rằng cuối cùng thì trí tuệ cũng sẽ lãnh đạo thế
giới, nhưng mà nó lãnh đạo thế giới từ xa. Kẻ sáng tạo ra những ý tưởng từ lâu
đã trở về thế giới bên kia, khi cuối cùng các ý tưởng của họ cũng đã chiến
thắng, là kết quả của các quá trình mà tôi mô tả trên đây.