8

Tin tức được lan truyền
mau chóng trong thị trấn, qua những lời thầm thì trước cửa, bằng cái liếc nhanh
đầy ngụ ý - “Thị trưởng bị giam giữ”. Khắp cả thị trấn lan ra một sự rộn ràng
thầm lặng, một sự rộn ràng nhỏ nhoi nhưng mãnh liệt; người ta tụm lại thầm thì
trò chuyện với nhau rồi tản đi; người đi mua thực phẩm nghiêng đầu sát vào
người bán hàng và trong khoảnh khắc họ trao nhau lời nói.

Dân chúng đi vào đồng
ruộng, vào những khu rừng, tìm kiếm chất nổ. Và những đứa trẻ chơi đùa trong
tuyết cũng tìm thấy chất nổ, đến lúc này cả những đứa trẻ cũng biết đến những
lời chỉ dẫn. Chúng mở gói hàng, ăn phần sô-cô-la, và sau đó chúng chôn những
thanh chất nổ trong tuyết rồi nói lại cho cha mẹ chúng vị trí chôn giấu.

Ở tận ngoài đồng xa một
người nhặt được ống chất nổ, hắn đọc lời chỉ dẫn và tự nói với mình, “Không
hiểu nó có nổ được không.” Hắn cắm ống chất nổ vào trong tuyết và châm mồi, rồi
vừa chạy lui ra xa vừa đếm. Nhưng hắn đếm hơi nhanh, nó nổ khi hắn đếm được đến
sáu mươi tám. Hắn nói, “Ðược đấy,” rồi hắn vội bỏ đi, tìm những ống chất nổ
khác.

Gần như là có một hiệu
lệnh, dân chúng đi vào trong nhà và đóng cửa lại, đường phố lặng ngắt. Ở hầm
mỏ, quân lính cẩn thận lục soát từng người thợ đi vào trong hầm, lục soát rồi
lại lục soát, và quân lính trở nên cáu kỉnh, cộc cằn, họ nói với những người
thợ mỏ bằng những lời lẽ thô bạo. Những người thợ nhìn họ bằng ánh mắt lạnh
căm, và đằng sau ánh mắt ấy có chút ít sôi sục rộn ràng.

Trong phòng khách của
dinh thị trưởng chiếc bàn đã được dọn dẹp sạch sẽ, một người lính đứng gác ở
ngay trước cửa phòng ngủ của thị trưởng. Annie đang quì trước vỉ lò sưởi, gắp
từng mẩu than bỏ vào lò. Bà ngước lên nhìn người lính gác đang đứng trước cửa
phòng thị trưởng Orden và bà nói với hắn bằng giọng gay gắt, “Này, mi làm cái
gì với ông ấy đây?” Người línhh không trả lời.

Cánh cửa ngoài mở ra một
người lính khác bước vào, hắn nắm cánh tay của bác sĩ Winter. Hắn đưa Bác sĩ
Winter vào, đóng cánh cửa lại, đứng bên trong phòng chắn ngay trước cánh cửa.
Bác sĩ Winter nói, “Chào Annie, Ðức ông khỏe chứ?”

Và Annie chỉ vào phòng
ngủ nói, “Ông ấy ở trong đấy.”

“Ông ấy không bệnh chứ?”
Bác sĩ Winter nói.

“Không, ông ấy chẳng có
vẻ gì bệnh cả,” Annie nói. “Ðể tôi coi thử, có thể nói ông ấy biết là Bác sĩ ở
đây.” Bà bước đến người lính gác và nói như ra lệnh. “Nói với Ðức ông là bác sĩ
Winter ở đây, mi có nghe không?”

Người lính gác không trả
lời và không cử động, nhưng từ phía sau, cách cửa mở và Thị trưởng Orden đứng ở
ngưỡng cửa. Ông đi lướt qua, không để ý đến người lính, bước vào trong phòng.
Trong thoáng chốc người lính như có ý kéo ông trở lại, nhưng rồi hắn qua lại vị
trí cũ bên cạnh cửa. Orden nói, “Cám ơn, Annie. Ðừng đi xa đấy? Tôi có thể cần
đến bà.”

Annie nói, “Không đâu,
thưa ngài. Phu nhân khỏe chứ?”

“Bà ấy đang làm tóc. Bà
có muốn gặp bà ấy không, Annie?”

“Vâng, thưa ngài,” Annie
nói, và bà lại đi lách qua người lính gác, vào trong phòng ngủ, đóng cửa lại.

Orden nói, “Ông có cần gì
không bác sĩ?”

Winter nhếch môi cười mỉa
mai và chỉ ra về người lính đứng phía sau lưng. “Vậy đấy, tôi đoán là tôi đã bị
bắt. Ông bạn này dẫn tôi đến.”

Orden nói, “Tôi nghĩ rồi
cũng đến nước này thôi. Tôi tự hỏi họ sẽ làm gì đây?” Hai người nhìn nhau một
lúc lâu và người này chợt hiểu người kia đang nghĩ gì.

Rồi Orden nói tiếp như
ông chưa từng ngừng lời. “Ông biết không, tôi không thể ngăn được chuyện đó cho
dù tôi có muốn đi nữa.”

“Tôi biết,” Winter nói,
“nhưng bọn họ thì không.” Ông nói tiếp điều ông đang suy nghĩ. “Một dân tộc coi
trọng giờ giấc,” ông nói, “và giờ giấc đã gần điểm. Họ nghĩ rằng chỉ vì họ chỉ
có một lãnh tụ và một cái đầu nên họ cho tất cả chúng ta cũng như vậy. Họ biết
nếu mười cái đầu bị chặt đi họ sẽ bị tiêu diệt, nhưng chúng ta là những người
tự do, chúng ta có bao nhiêu người thì có bấy nhiêu cái đầu, và đến lúc cần
những lãnh tụ sẽ mọc lên trong chúng ta như nấm.”

Orden đặt tay lên vai của
Winter và ông nói, “Cám ơn. Tôi biết điều đó, nhưng nghe ông nói thật hay. Dân
chúng thấp bé kia sẽ không bị khuất phục, đúng không?” Ông bồn chồn nhìn khuôn
mặt của Winter dò hỏi.

Bác sĩ Winter khẳng định
với ông, “Sao, không, không đâu. Sự thực là họ sẽ trở nên lớn mạnh hơn với sự
giúp đỡ từ bên ngoài.”

Căn phòng im lặng một
lát. Người lính gác hơi chuyển thế đứng, cây súng va vào một hạt nút nghe lanh
canh.

Orden nói, “Tôi có dịp
nói chuyện với ông, bác sĩ, và có lẽ tôi sẽ không thể nói chuyện với ông lần
nữa. Trong đầu tôi đã nghĩ đến những điều hơi hổ thẹn.” Ông ho và liếc nhìn
người lính đang đứng nghiêm, nhưng người lính không có vẻ nghe thấy gì hết.
“Tôi đã nghĩ đến cái chết của tôi. Nếu họ cứ theo trình tự thông tường, họ phải
giết tôi, và họ sẽ phải giết ông.” Và khi thấy Winter im lặng, ông nói, “Ðúng
không?”

“Ðúng, tôi đoán vậy.”
Winter bước đến bên một chiếc ghế bịt vàng, vừa lúc sắp ngồi xuống, để ý thấy
thảm bọc ghế bị rách, ông dùng ngón tay vuốt chỗ đệm ngồi như thể làm vậy sẽ vá
nó lại được. Ông se sẽ ngồi xuống vì chiếc ghế đã rách.

Orden nói tiếp, “Ông cũng
biết, tôi sợ, tôi đã từng nghĩ những phương cách để trốn thoát, phủi tay. Tôi
đã từng nghĩ đến việc bỏ chạy. Tôi đã từng nghĩ đến việc van xin tha mạng, và
chuyện ấy làm tôi hổ thẹn.”

Winter ngước lên nhìn và
nói, “Nhưng ngài chưa từng làm điều ấy.”

“Không, chưa bao giờ.”

“Và ngài sẽ không làm như
thế?”

Orden ngập ngừng. “Không,
không bao giờ. Nhưng tôi đã nghĩ đến nó.”

Và Winter nói, nhẹ giọng,
“Làm sao ngài biết được mọi người không nghĩ đến. Làm sao ngài biết tôi không
nghĩ đến điều ấy?”

“Tôi thắc mắc tại sao họ
cũng bắt giữ ông.” Orden nói, “Tôi nghĩ họ sẽ giết cả ông nữa.”

“Tôi đoán vậy,” Winter
nói. Ông xoay xoay đôi ngón cái, nhìn chúng nối tiếp nhau nhào lên lộn xuống.

“Ông cũng biết đó.” Orden
im lặng một lát rồi nói tiếp, “Tôi là một người nhỏ bé và đây là một thị trấn
nhỏ bé, nhưng trong con người nhỏ bé có một tia lửa để nó có thể bốc lên thành
lửa ngọn. Tôi sợ, tôi rất sợ, và tôi đã nghĩ đến mọi cách để có thể tự cứu mạng
mình, và khi những suy nghĩ ấy qua đi đôi khi tôi cảm thấy hân hoan, dường như
tôi đã trở nên vĩ đại và tốt đẹp hơn. Ông biết tôi đã nghĩ gì không, Bác sĩ?
Ông mỉm cười, hồi tưởng, “ Ông còn nhớ lúc còn đi học, đến Lời Cáo Lỗi?^[8] Ông còn nhớ đến đoạn Socrate
nói ‘Có người sẽ nói, “Và ngươi không hổ thẹn sao, Socrate, về hành trình của
một cuộc sống có chiều hướng dẫn ngươi đến một kết cuộc không định trước.” Với
hắn hẳn nhiên ta sẽ trả lời, “Ðấy là người lầm rồi: một người có chút ít lương
tri không nên toan tính đến cơ hội để được sống hay chết; hắn chỉ nên quan tâm
đến việc hắn làm đúng hay sai.” Orden ngừng lời, cố gắng gợi nhớ.

[8] “Apology”, John Steinbeck dùng bản dịch tiếng Anh
của Benjamin Jowett. Bản dịch tiếng Việt của Phạm Trọng Luật: “Socrate tự
biện.”

Bác sĩ Winter ngồi chồm
tới, vẻ căng thẳng, ông nối tiếp lời, “‘Ðứng vào vị trí của một người tốt hay
một kẻ xấu.’ Tôi nghĩ ông không đúng lắm. Ngài không bao giờ là một một học giả
khá. Ngài cũng sai cả đến đoạn tố cáo nữa.”

Orden bật cười “Ông nhớ
chứ?”

“Nhớ,” Winter nói. “Tôi
nhớ khá rõ. Ngài quên một dòng hay là một chữ gì đó. Hôm ấy là ngày lễ tốt
nghiệp. Ngài hồi hộp quá dến độ quên cài cả vạt áo sau vào trong quần, để nó xổ
ra ngoài. Ngài thắc mắc tại sao họ cười ngài.

Orden mỉm cười, tay ông
lẳng lặng lần ra phía lưng dò xem vạt áo sau. “Tôi làm Socrate,” ông nói, “và
tôi tố cáo Hội Ðồng Giáo Dục. Tôi tố cáo họ như thế nào! Tôi rống lên, và tôi
thấy mặt họ đỏ lựng.”

Winter nói, “Họ nín thở
để khỏi bật cười đấy. Vạt áo sau của ngài thò ra ngoài.”

Thị trưởng Orden cười
nói, “Bao lâu rồi nhỉ? Bốn mươi năm?”

“Bốn mươi sáu.”

Người lính gác đứng bên
cạnh cửa phòng ngủ lặng lẽ di chuyển đến chỗ người lính gác đứng ở cửa ngoài.
Cả hai máy môi nói nhỏ giọng như những học sinh đang thì thầm trong lớp học.
“Phiên trực của cậu bao lâu rồi?”

“Trọn cả đêm. Hầu như
không mở mắt nổi.”

“Tớ cũng vậy. Có nghe tin
vợ cậu trong chuyến tàu hôm qua không.”

“Có! Bà ấy gữi lời chào
cậu. Nói là bà ấy có nghe tin cậu bị thương. Bà ấy không viết được nhiều.”

“Nói với chị nhà rằng tôi
không sao.”

“Ừ! để khi tớ viết thư
trả lời.”

Thị trưởng ngẩng đầu nhìn
lên tường, ông lầu bầu, “Ừm... m... m. Tôi không biết còn nhớ nổi không... bắt
đầu ra sao nhỉ?”

Và Winter nhắc, “Và giờ
đây, hỡi những kẻ - “

Orden nhỏ nhẹ nói, “‘Và
giờ đây, hỡi những kẻ đã kết tội ta...’”

Ðại tá Lanser im lặng
bước vào phòng; những người lính gác đứng nghiêm. Nghe thị trưởng nói, ông đứng
lại lắng nghe.”

Orden nhìn lên trần nhà,
tâm trí chìm sâu vào dòng kí ức về những câu nói xa xưa. “‘Và giờ đây, hỡi
những kẻ đã kết tội ta,’” ông nói, “‘ta vui lòng đưa ra lời tiên tri về các
ngươi, - vì ta sắp chết và - con người - trước giờ phút lâm chung được ban tặng
quyền năng thấu thị. Ta - tiên đoán về những kẻ giết ta - rằng ngay sau khi ta
- chết’.”

Winter đứng lên, nói, “Ra
đi.”

Orden nhìn ông. “Cái gì?”