CHÚ THÍCH CỦA TÁC GIẢ

Trong suốt quá trình lịch
sử của Triều Tiên kéo dài bao thế kỉ cho đến thời gian gần đây, chỉ có rất ít
người dân Triều Tiên thuộc diện vô gia cư. Truyền thông Phật Giáo và sau này là
Khổng Giáo buộc các gia đình phải chăm sóc bà con dòng họ của mình, kể cả những
người họ xa, khi có ai đó lâm vào cảnh cơ nhỡ. Những người không có gia đình sẽ
được nương nhờ nơi cửa Phật. Là những cư dân sống dưới gầm cầu, Mộc Nhĩ và bác
Sếu lẽ ra phải gây sự tò mò vào thời đó, nhưng bao giờ cũng có những con người
như vậy hiện hữu trong mọi thời đại và mọi xã hội.

Thợ làm gốm men ngọc bích
của thời đại Koryo (918-1392 sau công nguyên) thời gian đầu chịu ảnh hưởng từ
các tác phẩm của các đồng nghiệp người Trung Hoa. Không phải là sự trùng hợp
ngẫu nhiên khi hai trung tâm đồ gốm lớn là Puan - nơi làng Chulpo tọa lạc - và
Kangjin, đều là hai huyện ven biển, rất dễ thông thương từ Trung Quốc qua biển
Hoàng Hải. Thời gian sau, thợ gốm Triều Tiên cuối cùng đã tìm được phong cách
riêng của mình trên nhiều phương diện: dáng gốm đơn giản mà tao nhã; màu men
không ở đâu có được; nét hoa văn tinh xảo trong từng sản phẩm; và cuối cùng là việc
sáng tạo ra nghệ thuật khảm gốm. Mọi sản phẩm được mô tả trong cuốn sách này
đều thật sự có mặt trong viện bảo tàng hoặc trong các bộ sưu tập cá nhân trên
thế giới.

Men màu ngọc bích Koryo
lẫy lừng trong thời đại của mình, nhưng sau đó bị thế giới lãng quên trong
nhiều thế kỉ. Có một ngoại lệ: đồ tráng men ngọc bích Triều Tiên bao giờ cũng
có giá trị cao ở Nhật Bản. Trong những cuộc xâm lăng bán đảo Triều Tiên, người
Nhật thường cướp phá những lăng mộ vua chúa, vốn là kho tàng chứa đựng các loại
đồ gốm men ngọc bích có giá trị và đem những báu vật đó về Nhật Bản. Mặc dù
phần lớn những món đồ này đã được trao trả lại cho các viện bảo tàng Triều
Tiên, nhưng ngày nay vẫn còn nhiều bộ sưu tập cá nhân khá lớn về đồ gốm men màu
ngọc bích trên thế giới, tập trung nhiều ở Nhật Bản. Người Nhật còn bắt cả các
thợ gốm Triều Tiên đem về Nhật Bản, nơi họ trở thành nhân tố chính trong quá
trình phát triển công nghệ gốm của quốc gia này.

Một số chuyên gia cho
rằng mua bán đồ gốm có thể là một ngành do triều đình quản lý trong thời đại
Koryo, và rằng thợ gốm ở các làng như làng Chulpo làm việc trong những “công
xưởng,” tại đó người lao động gia công những tác phẩm được thiết kế bởi các
nghệ sĩ được chỉ định. Sự ủy thác của triều đình có thể chỉ dừng lại ở việc
thiết kế ra những mẫu sản phẩm hơn là khâu sản xuất. Tuy nhiên, tài năng của
thợ gốm “làng” ở những làng gốm không hề kém cỏi chút nào, và đó chính là tâm
điểm mà tôi chọn để khai thác khi kể lại một phần nhỏ trong câu chuyện về họ.

Theo những gì được ghi
chép trong các tài liệu thì điều luật chế định con trai của thợ gốm phải kế tục
nghề nghiệp của cha mình được ban bố vào năm 1543, tức là sau khi xảy ra những
sự kiện nêu trong truyện này. Dường như trước đó điều luật này đã có tiền lệ,
cho nên tôi đã gắn nó vào thời của Mộc Nhĩ, khi mà nghề gốm, được coi là nghề
mang tính chất gia đình, được quản giám bởi tập tục chứ không phải luật lệ.

Nguyên nhân gây ra những
đốm màu nâu ố đục, làm hỏng những sản phẩm ban đầu mà ông thợ Min dành cho sứ
thần triều đình thì ngày nay được biết là do sự oxy hóa. Bởi vì có chứa sắt,
nên nước men ngọc bích chỉ đạt được màu men mong muốn khi nó được nung trong
môi trường yếm khí. Quá nhiều không khí lọt vào lò nung trong quá trình nung sẽ
làm “gỉ” chất sắt trong nước men và cho ra màu sắc không như mong muốn, vấn đề
khó khắc phục đến nỗi nhiều đồ gốm men ngọc bích còn tồn tại từ thời Koryo bị ố
với những dấu vết của oxy hóa. Ngay cả khi được trang bị kiến thức về điều này
và với những thiết bị điện tối tân, thợ gốm ngày nay vẫn không thể tái tạo lại
được một cách chính xác màu sắc sáng chói của men ngọc bích mà những nghệ nhân
ngày xưa đã đạt được.

***

Về cuộc hành trình của
Mộc Nhĩ đi Songdo, tôi đã tham khảo nhiều từ cuốn sách của Simon Winchester
- Triều Tiên: Hành trình qua vùng
đất nhiệm màu. Năm 1987, Winchester đã đi bộ dọc theo Hàn Quốc, từ Đảo
Cheju ở miền nam xa xôi tới Panmunjom, biên giới với CHDCND Triều Tiên. Phần
lớn chuyến đi nhọc nhằn của ông băng qua đúng những vùng địa hình giống như
trong chuyến đi của Mộc Nhĩ.

Độc giả có thể thắc mắc
Seoul, thủ đô hiện nay của Hàn Quốc, không được đề cập đến, dù nó nằm trên
tuyến đường mà Mộc Nhĩ đi qua. Seoul được xây dựng vào năm 1392, hơn hai trăm
năm sau khi câu chuyện này xảy ra. Nhưng Mộc Nhĩ có đi ngang qua nơi này, khi
cậu bé dừng lại và nhìn xuống thung lũng như trong chương 12.

Cũng vậy, bản đồ hiện đại
sẽ không chỉ ra vị trí của Songdo. Bởi vì Songdo được đặt tên lại là Kaesong và
nằm ở vị trí hiện nay ở biên giới với CHDCND Triều Tiên.

***

Nỗi sợ hãi loài cáo có
phần phi lý của Mộc Nhĩ có thể khó có sức thuyết phục với độc giả hiện đại. Để
hiểu rõ, chúng ta có thể liên tưởng đến sự sợ hãi tương tự đối với loài dơi
trong truyền thuyết và văn học phương Tây. Dơi là một sinh vật vô hại, thế mà
chúng lại được đề cập đến trong những câu chuyện ghê rợn về ma cà rồng hút máu
người. Dân Triều Tiên trong thời đại Mộc Nhĩ cũng có nỗi ám ảnh tương tự như
vậy đối với loài cáo, và chúng cũng là nguyên nhân của những câu chuyện hoang
đường tương tự.

***

Tên mới của Mộc Nhĩ được
chọn là nhằm tôn vinh Hyung-pil Chun, một cái tên được các viện bảo tàng trên
thế giới ghi nhận là người đã tặng nhiều tác phẩm tráng men ngọc bích Triều
Tiên tuyệt đẹp cũng như những tác phẩm nghệ thuật khác. Ngoài sự kiện
ông đã sống ở Triều Tiên
vào thế kỉ 12, tôi không thể tìm thêm được tư liệu gì về ông, nhưng
nhờ sự chuyên cần sưu tập và bảo tồn của ông mà ngày nay
công chúng có thể chiêm ngưỡng và thưởng thức những tác phẩm này.

***

“Mười Hai Tiểu Kì Quan
Thế Giới” được nhà văn Trung Quốc T’ai-ping Lao-jen liệt kê trong một tác phẩm
ít được ai biết đến dưới triều đại nhà Tống^[7] của Trung Quốc, cùng thời với
triều đại Koryo ở Triều Tiên. Đó là: “Những cuốn sách của Tàng kinh các, rượu
hoàng cung, đá mài mực của Đỗ Ân, hoa mẫu đơn Liễu Dương, trà Trân châu, màu
men gốm huyền bí của Koryo... là tất cả những gì đặc sắc nhất dưới trần
gian!” Tác phẩm này hiện nay không còn nữa, nhưng một vài tư liệu về nó vẫn còn
được lưu trữ - tôi thấy nó xuất hiện trong cuốn sách Men Gốm Triều Tiên (Korean Celadon)của Godfrey St. G. M.
Gompertz. Và tôi đã trích dẫn câu “Vẻ lộng lẫy của ngọc bích và tính chất trong
suốt của nước” từ tựa một cuốn catalog của Bộ Sưu Tập Ataka về đồ gốm Triều
Tiên ởOsaka, Nhật Bản.

[7] Từ năm 960 - 1270.

***

Chiếc bình “Thiên sếu”
(còn được biết đến với tên là “Con sếu và đám mây”) có thể được chiêm ngưỡng
tại Bảo tàng nghệ thuật Kansong ở Seoul,
Hàn Quốc.

Hết

Thực hiện bởi

nhóm Biên tập viên Gác
Sách:

Sienna – Du Ca – trangchic

(Tìm - Chỉnh sửa -
Đăng)​